چهارشنبه28 شهريور 1397                         خانه تماس با ما بایگانی  
 
بازدید: 114 تن
 

تيرگان


دکتر هوشنگ طالع

تيرگان



دکتر هوشنگ طالع
پس
از نوروز ، دومين جشن بزرگ ايرانيان در مسير گردش زمين به دور خورشيد ، يا
نيايش همگاني ، جشن تيرگان است که بر نقطهي دگرگوني ( انقلاب ) تابستاني
قرار دارد ؛ يا بلندترين روز سال  .

ايرانيان از گاه کهن ، براي درود گفتن به خورشيد بلندترين روز سال ، بر بلندي کوهها فراز ميرفتند تا از خورشيد تيرگان پيشبازکنند  .
با
تــوجه به گـرماي تيرماه ، آيين سر و تن شستن در 4 جشن بزرگ ، رفتهرفته به
گونهي « آبپاشان » در آمد که تا روزگاري نه چندان دور ، يک آيين سرتاسري
در گسترهي فلات ايران بود و امروزه تنها در برخي از جاهاي ايران و نيز در
ميان همميهنان ارمني باقي مانده است. اين آيين از سوي ارمنيان ايراني به
ارمنستان کنوني رفته و در آن جا نيز گسترش يافته است. در حــالي که چنان که
گفته شد ، در سرزمينهاي ديگر ايران ، بسيار کرانمند ( محدود ) برگزار
ميگردد  .

اين آيين از سوي
ايرانيان به ديگر جاهاي جهان نيز رفته است ؛ به گونه اي که مراسم آبپاشان
در ميان هنديها و ژاپنيها و...  وجود دارد  .

فرجامين بن نبشتهايي که از آيين برگزاري تيرگان در قالب « آبپاشان » در دست داريم ، مربوط به دوران شاه عباس بزرگ  می باشد
پايدارسازي مرزهاي ايـران و توران
از
ديگر رخدادهاي مهم اين دوره ، تثبيتِ مرزهاي ايران و توران است . تورانيان
، مرزبندي دوران فريدون را نپذيرفتند .  از اين رو ، با تجاوزِ آنان به
ايران، دورهي نخست جنگهاي ايـران وتوران آغاز شد  .

چنانكه ميدانيم ، با كشته شدن ايرج [ اير ] به دست تور [ تورج ] و سلم ، نبردهاي درازمدت ، ميان توران و ايـران آغاز ميشود  .
تورها
و سلمها يا تورانيان و سلمانيان ، از سپاه منوچهر نبيرهي اير [ ايرج ] ،
شكست ميخورند و با كشته شدن تور [ تورج ] و سلم ، تا مدتي جنگ متاركه ميشود
.

با در گذشت منوچهر ، تورانيان تجاوز را پي ميگيرند و حتا در جنگ ، نوذر پسر منوچهر را نيز کشتند .
سرانجام
در اثر شكست در دوران كيقباد ، تورانيان مرزبندي دوران فريدون را ميپذيرند
؛ اما اين كار نيز، مانع پيمان شكني و تجاوز آنان نميشود . 

داستان
پذيرش مرزبندي دورانِ فريدون از سوي پشنگ ، فرمان رواي تورانيان ، در
اسناد و مدارك كهن ايـران ، اين گونه شرح داده شده است :

يكي مرد بينا دلي، برگزيد  /   به ايران فرستاد ، چون آن سزيد
يكي نامه بنوشت، ارتنگ وار  /    برو كرده ، صدگونه رنگ و نگار
به نام خداوندِ خورشيد و ماه   /   كه او داد ، بر آفرين دستگاه ... 
گر از تور ، بر اير( ج ) نيكبخت    /    بد آمد پديد، از پي تاج و تخت
بر آن بد ، نميراند بايد سخن   /    نبايد كه پرخاش ماند ، به بن ... 
زخرگاه ، تا ماورالنهر بر    /   كه سيحون ميانست، اندر گذر
برو بوم ما بود ، هنگام شاه    /    نكرد اندر آن مرز ، اير(ج) نگاه
همان بخش اير( ج ) ، بُد ايران زمين    /    كه از آفريدون، بدش آفرين ... 
كس از ما نبيند ، سيحون به خواب     /   وز ايران نيايد ، از اين روي آب
« ارتنگوار » در اينجا بدان معني است که ارجاسب نقشهي مرز توران و ايران را نيز پيوست قرارداد پيشنهادي خود کرده بود . 
در
پيِ آشتي و براي پايان دادن به مناقشههاي مرزي ، تورانيان ميپذيرند كه
ايرانيان تيري بيفكنند و هر كجاي كه آن تير فرود آمد ، آن جاي مرز ايـران و
توران باشد .

آرش بهترين
تيرانداز ايراني ، انجام اين كار را ميپذيرد .  آرش براي اين كه نگذارد حتا
ذرهاي از خاك ايـران نصيب تورانيان گردد ، همهي توش و توان خود را در آن
تير ميگذارد  .

نام آرش در
اوستايي ، ارخش و صفت او ، خشويوي ايشو ( سخت کمان يا داراي تير تيزرو )
است. در پهلوي شباکتير و در آثار الباقيه ، ارش و در مجمل التواريخ و القصص
، شيواتير و در « ويس و رامين » ، آرش کمانگير است  .

مسالهي تثبيت مرزهاي ايـران وتوران در تيريشت ، در قالب داستان زيباي « آرش » بلورينه شده است .  در تيريشت ميخوانيم :
تشتر
، ستارهي رايومندِ فرهمند را ميستاييم كه شتابان به سوي درياي فراخ كرت
بتازد ، چون آن تير در هوا پران كه آرش تيرانداز بهترين تيرانداز ايراني ،
از كوه ايريوخشوث به سوي كوه خوانونت بينداخت ... 

پس آنگاه ، آفريدگار اهورامزدا ، بدان دميده پس [ ايزدانِ ] آب و گياه و مهر فراخ چراگاه ، آن [ تير ] را راهي پديد آوردند .
آنگاه ، اهورامزدا بدان دميد [ وامشاسپندان ] و مهر فراخ چراگاه ـ هر دو ـ آن [ تير] را راهي پديد آورد .
اشي
نيك و بزرگ و «پارند» سبك گردونه ، با هم از پي آن روان شدند تا هنگاميكه
آن [تير] پران بر كوه «خوانونت» فرود آمد و درخوانونت به زمين رسيد .

در اين ميان :
مردم
روستاي تاشقورگان در فلات پامير  بر اين باوراند كه تيرِ آرش ، برتنهي
درختي در اين روستا نشسته است .  مردم روستاي تاشقورتان ، اين درخت را «
درخت آرش» مينامند .

 فخرالدين اسعدگرگاني در منظومهي ويس و رامين ميسرايد :


اگر خوانند ، آرش را كمانگير   /    كه از ساري ، به مرو انداخت يك تير
تو اندازي، به جان من زگوراب    /    همي هر ساعتي، صد تير پرتاب
ترا زيبد ، نه آرش را سواري    /   که صد فرسنگ بگذشتي زساري
بيروني در آثارالباقيه مينويسد :
آرش... 
به قوت و نيرويي که خداوند به او داده بود ، کمان را تا بناگوش کشيد [ و
تير را از شست رها كرد ] ... و خداوند به باد امر کرد که تير او را از كوه
رويان بردارد و به اقصاي خراسان که ميان فرغانه و طبرستان است ، پرتاب کند و
اين تير ، در موقع فرود آمدن به درخت گردوي بزرگي گرفت که در جهان ، از
بزرگي مانند نداشت و برخي گفتهاند، از محل پرتاب تا آن جا که افتاد ، هزار
فرسنگ بود. منوچهر و افراسياب ، به همين مقدار از زمين با هم صلح کردند و
اين قضيه ، در چنين روزي بود و مردم آن را عيد گرفتند.

اين داستان ، کمابيش در تـاريخ طبري و ترجمهي فارسي آن ( تـاريخ بلعمي ) و در نوروزنامهي خيام و روضه الصفا نيز آمده است  .
جشن
تيرگان ، يادآور روز تثبيت مرز ايـران و توران وسيلهي تيرآرش است .  بدون
ترديد ، آرش اين تير را در بلندترين روز سال يعني در سي و يكم خرداد ماه
افكنده است ؛ اما در دورهي ساسانيان بر اثر نامگذاري روزهاي سال ، اين
تـاريخ به روزِ تيرگان از ماه تيرماه ( دهم تيرماه ) تغيير روز داده است .
بيروني در دنباله ميافزايد :

برخي
گفتهاند که روز پرتاب کردن تير ، اين روز بوده که روز تير ميباشد که
تيرگان کوچک است و روز چهاردهم آن که شش روز است که تيرگان بزرگتر باشد و
در اين روز ، خبر آوردند که تير به کجا افتاده...

بدينسان
، مرز ايـران و توران تعيين وتثبيت شد ؛ اما تورانيان عهد شكستند و تجاوز
را پي گرفتند و اين نبردها ، تا پايان دورهي پادشاهي كيخسرو ادامه داشت و
با كشته شدن افراسياب يعني پيروزي قاطع ايرها بر تورها ، پايان گرفت .

آبريزان درتيرگان
چنان
که گفته شد ، جشن تيرگان در كنار نوروز، مهرگان و سده‎، يكي از چهار جشن
بزرگ ايرانيان است . جشن نوروز و مهرگان، بر اعتدال بهاري و پاييزي قرار
دارند و تيرگان و يلدا، بر انقلاب تابستاني و زمستاني . در اثر نام‎گذاري
روز‎هاي ماه در دوران ساسانيان و قرار دادن جشن‎ها بر پايه‎ي نام‎ روز و
نام‎ ماه، به جز نوروز كه بر پايه‎ي محاسبه‎ي دقيق اختر‎شناسان قرار دارد،
به ويژه دو جشن تيرگان و مهرگان، از جاي درست خود، به دور افتادند . از اين
رو جشن تير‎گان نيز به روز 13 تير‎ماه، جابهجا شد .

ايرانيان
از كهن‎زمان، جشن تيرگان را در كنار آب‎ها، با آيين « آبپاشي» به يكديگر،
بـــهجـا مـي‎آورنــد .  از ايـن رو، از آن بـه نـام‎هـاي « آبريــزان» ، «
آبپـاشان» و « سرشوران » نيز ياد شده است .  چنان که آمد ، از اين روز، به
نام روز آرش تيرانداز نيز ياد شده است .

جشن
آب ريزان تا دوران شاهعباس ، در گوشه و كنار ايران بر پا بود . در شهر
رودسر كه آن زمان قصبه‎اي بود، اين جشن را مردم هر ساله گرامي مي‎داشتند .

شاهعباس 
اين جشن را دوباره زنده كرد وبه آن گستره‎ي سراسري داد . اگر شاهعباس  در
اصفهان بود، آيين جشن آب ريزان در كنار زايندهرود و در نزديكي پل چهار باغ
برگزار مي‎شد و اگر در مازندران و گيلان بود، اين جشن را در كنار دريا بر
پا مي‎كردند .

تاريخنويسان
دوره‎ي شاهعباس ، بارها به اين جشن در نوشته‎هاي خود اشاره‎ كرده‎اند.
ملاجلال منجم مخصوص در رويداد‎هاي سال 1007 مهي (13 امرداد 977 تا 31 تير
978 خورشيدي) مي‎نويسد :

چون آفتاب در اوايل سرطان [ تير ماه] بود، آب ريزان نمودند و بارعام دادند كه هيچ كس مانع نشود و طرفه صحبتي شد ... 
نويسنده‎ي
عالمآراي عباسي در رخداد‎هاي سال 1020 مهي (25 اسفند 989 تا 12 اسفند 990
خورشيدي)، از جشن آب پاشان يادي كند و مي‎نويسد :

 ...  
در اول تحويل سرطان كه به عرف اهل عجم و شگون كسري و جم، روز آب پاشان
است، به اتفاق در چهار باغ صفاهان تماشاي آب پاشان فرمودند و درآن روز
زياده از صد هزار نفس از طبقات خلايق وضيع و شريف در خيابان‎ چهارباغ جمع
آمده به يكديگر آب مي‎پاشيدند.  از كثرت خلايق و بسياري آب پاشي، زاينده
رود خشكي پذيرفت و في‎الواقع تماشاي غريب است ... 

وي در رخداد‎هاي سال بعد كه اين آيين در حضور شاه در رود‌‏سر انجام گرفت مي‎نويسد :
 ...  
رسم مردم گيلانست كه ايام خمسه‎ي مسترقه‎ي هر سال كه به حساب اهل تنجيم آن
ملك بعد از انقضاي سه ماه بهار قرار داده‎اند و در ميانه‎ي اهل عجم روز آب
پاشان است، بزرگ و كوچك و مذكر و مونث، به كنار دريا آمده در آن پنج روز،
به سور و سرور مي‎پردازند و همگي از لباس تكلف عريان گشته، هر جماعت با اهل
خود به آب در آمده با يكديگر آب بازي كرده بدين طرب و خرمي مي‎گذراندند و
الحق تماشاي غريب است .


القصه موكب همايون از فرح
آباد به آن صوب درحركت آمده و به قصبه‎ي رودسر از اعمال رانكوه گيلان كه
اين سنت بهجت افزا منعقد شده بود رسيده، تماشايي آن سور و نظاره‎گر آن
انجمن سرور بودند ... 

پيترو
دلاواله جهانگرد ايتاليايي كه در سال 1619 (998 خ/ 1028 مهي) در اصفهان
بود، درباره‎ي برگزاري جشن آب‎ريزان آن سال در اصفهان مي‎نويسد :

 ...  
در روز جمعه‎ي پنجم ماه ژوئيه 1619 (22 رجب 1028 / 14 تير ماه 998)، مراسم
جشن آب پاشان يا آب ريزان انجام گرفت . من تا آن روز مراسم اين جشن را
نديده‎ بودم . چه ظاهرا در غياب شاه موقوف مي‎شد . آب پاشان نام كنوني اين
جشن است، ولي در كتاب‎هاي كهن آن را آب ريزان نوشته‎اند . در روز اين جشن
تمام مردم از هر طبقه و حتا شخص شاه نيز بيهيچ ملاحظه به سبك اهالي
مازندران لباسي كوتاه به بر مي‎كنند و براي اين كه عمامه‎هاشان از ريزش آب
وگل، آلوده نشود، به جاي آن شب كلاهي به سر مي‎گذارند . سپس دستها را بالا
مي‎زنند و در كنار رودخانه يا محل ديگري كه آب زياد در دسترس باشد حاضر
مي‎شوند و همين كه شاه اشاره كرد، با ظرف‎هايي كه در دست دارند در ضمن رقص و
خنده و شوخي و هزار گونه تفريحات ديگر، بر سر و روي هم آب مي‎پاشند . گاه
كار اين آب پاشي به جايي مي‎رسد كه برخي مردم از خشم و غضب يا به علل ديگر
ظرف‎ها را به سويي مي‎اندازند و با دست به آب ريختن مي‎شتابند . در اين
گونه موارد حريفان خود را در ميان رود يا استخر مي‎افكنند ... 

 ...  
در اصفهان مراسم جشن آب‌‎ريزان را در كنار زاينده رود، در انتهاي خيابان
چهار باغ برابر پل زيباي الله وردي خان به جاي مي‎آورند ... به همين سبب
شاه آن روز از اول صبح بدان جا رفت و تمام روز را در يكي از غرفه‎هاي زير
پل به تماشا نشست . اندكي پيش از آن كه مراسم جشن به پايان رسد و مردم دست
از آب پاشي بردارند، شاه سفيران بيگانه را به زير پل خواند و چون وقت تنگ
بود زماني پس از آمدن ايشان مردم را مرخص كرد .

سفير
دولت اسپانيا نيز كه در اين آيين حاضر بود، در سفر‎نامه‎ي خود درباره‎ي
جشن آبريزان و پذيرايي شاه از آنان در زير پل چهار باغ مي‎نويسد :

 ...  
چند روز بعد شاه از سفيران خواهش كرد كه طرف عصر روي پل زنده رود كه
محله‎ي جلفا و محله‎ي گبران را از محله‎ي تبريزيان و بقيه‎ي شهر كهنه‎ي
اصفهان جدا مي‎سازد حاضر شوند . از چندين قرن پيش، همه سال در ماه ژوئيه
ايرانيان جشني مي‎گيرند بدين ترتيب كه همه‎ي مردم از هر ملت و طبقه ...  
در كنار رودخانه جمع مي‎شوند و زنان بالاي پل به تماشا مي‎نشينند . مردان
در اين روز لباس‎هاي كهنه‎ي كوتاهي كه با لباس‎هاي معمول ايشان تفاوت بسيار
دارد مي‎پوشند و شلوار‎هاي تنگ به پا مي‎كنند و به جاي عمامه، شب كلاه
كوچكي بر سر مي‎نهند ... 

در
كنار رودخانه همگي به درون آب مي‎روند و بر سر و روي يكديگر آب مي‎پاشند و
براي اين كه بهتر از عهده‎ي اين كار برآيند، هر يك ظرفي نيز همراه مي‎برند
...   كار آب‎پاشي گاه بدان‎جا مي‎رسد كه ظرف‎ها را به سوي يكديگر پرتاب
مي‎كنند و سر‎هاي بسيار شكسته مي‎شود و گاه نيز چند نفري به جهان ديگر
مي‎روند ... 

غرفه‎هاي پل از
هر سو به رودخانه نگاه مي‎كند و هر يكي از ده‎ تا نه قدم طول و چهار قدم
عرض دارد . شاه و سفير لاهور (هند) در غرفه‎ي دوم نشسته بودند .

شاه
سفير اسپاني را نزديك خود نشانيد و عقيده‎ي او را درباره‎ي جشن پرسيد .
ولي داد و فرياد و هياهوي مردم در اين وقت چندان بود كه روي پل سخن گفتن
ميسر نمي‎شد .  شايد به همين سبب يا به علت اين كه جمعي از مردم سرهاي
يكديگر را شكسته بودند ...   شاه فرمان داد كه دست از آب پاشي بردارند ... 

در گاه کهن و باستان و نيز پس
از آن با گسترهي کمتري ، ايرانيان خود را به بلنداي کوهها ميرسانيدند تا
به هنگام برآمدن بلندترين خورشيد سال ، با درودهاي خود از وي پيشباز کنند.
اين آيين در مکتب پانايرانيسم نيز اجرا ميشد و هموندان مکتب در تهران به
بلنداي « توچال » ميرفتند تا بيننده و خوشآمد گويِ برآمدن خورشيد تيرگان
باشند  .


 







فرستادن دیدگاه ها
نام ونام خانوادگی:
ایمیل:    
دیدگاه ها:  


 
 
گروهبندی :
 

 
  پربازدیدترین ها:
 
توانمندی زبان فارسی در برابر زبان تازی ( عربی )

بحرين

واژگان فارسي را به‌كار گيريم

در شهر سوخته يافت شد: خط‌كش 5 هزار ساله با دقت نيم ميلي‌متر

شمار فارسي زبانان در سرزمين‌هاي خوارزم و فرارود


 
 
خانه| بایگانی | تماس با ما