كتيبه‌ي بيستون (بغستان)

م.آ.داندامايف

مطالعه درباره خط ميخي فارسي باستان موجب شد كه در مورد مطالعه ساير انواع خط ميخي نيز اقداماتي به عمل آيد و نكته‌اي كه به اين كار كمك كرد اين بود كه تعدادي از كتيبه‌هاي هخامنشي ترجمه‌هاي دقيق همان زبان باستاني ايران بود. اكنون مي‌بايستي اهميت صوتي علايم انواع دوم و سوم خطوط ميخي با توجه به طرز نوشتن اسامي خاص و نام‌هاي جغرافيايي، تعيين مي‌شد. در اين راه «ن.وسترگارد» و « ا.هينكس» موفقيت‌هاي زيادي كسب كردند، ولي نبودن متون بزرگ مانع ادامه‌ي اقدامات بعدي گرديد. ضمنا در سال 1835 يك افسر بيست و پنج‌ساله انگليسي موسوم به «رائولين سن» (رالين سن) كتيبه‌ي مشهور بيستون را كشف كرد.

بزرگ‌ترين آثار كتيبه‌هاي صخره‌اي، يعني كتيبه‌ي بيستون در سي كيلومتري شهر كنوني كرمانشاه در راه كاروان رو قديمي كه تا مرز باكتريا (بلخ) و هند امتداد دارد و غرب را با شرق مرتبط و متصل مي‌سازد،‌ قرار گرفته است. اين راه بين بابل و اكباتان واقع شده بود. از جاده‌ي مزبور كه مسير عبور مردم در طي قرون و اعصار متمادي بود، سپاهيان ايران و رزمجويان اسكندر مقدوني و مهاجمين عرب و دهها سپاهيان ديگر كشورها عبور كرده‌اند و قاعدتا كتيبه‌هاي بيستون بايد نظر نسل‌هاي زيادي را به خود جلب كرده باشد. اين كتيبه در سطح برآمدگي منتهي‌اليه سلسله جبال زاگرس از سمت چپ جاده‌ي كاروان رو، در روي يك صخره‌ي عمودي غير قابل دسترس در ارتفاع 105 متر، كنده شده است. كتيبه و برآمدگي آن در ارتفاع زيادي از جاده قرار گرفته و از دور ديده مي‌شود. اين كتيبه مانند كليه‌ي كتيبه‌هاي باشكوه هخامنشيان به زبان‌هاي فارسي باستان عيلامي و اكدي تنظيم يافته و حاوي بيش از هزار سطر مي‌باشد.

ارتفاع كلي كتيبه 7 متر و 80 سانتيمتر و طول آن 22 متر مي‌باشد و در مركز آن پنج ستون به خط ميخي فارسي باستان ديده مي‌شود. هر يك از چهارستون اوليه قدري كمتر از 2 متر عرض و 4 متر ارتفاع دارد . متن فارسي باستان جمعا 515 سطر دارد. بر روي پنج ستون مذكور اهورامزدا بر روي صفحه‌ي برآمده‌اي قرار گرفته و بر روي همه‌ي اين اشكال در حال پرواز است. اهورامزدا با چهره‌ي انساني و ريشي مستطيل تجسم يافته و از ميان انوار يك قرص خورشيد بسيار بزرگ كه در حال نورافشاني است، پديدار گشته است. بر روي سر او يك تاج تابناك با شاخ‌هايي قرار گرفته كه نشانه و رمز خدايي بودن اوست. اهورامزدا دست چپش را با حلقه‌اي به سوي داريوش دراز كرده و به اين ترتيب مشغول انجام مراسمي مبني بر تسليم قدرت و سلطه‌ي پادشاهي به داريوش مي‌باشد. وي با دست راستش كه بلند كرده خير و بركت براي داريوش مي‌خواهد. خود داريوش تاج پادشاهي بر سردارد، سبيل‌هايش تابيده و ريشش مستطيلي شكل و به شيوه ريش پادشاهان آشور است كه ده طره داشته. دست راست داريوش به حالت دعا  و راز و نياز به سوي اهورامزدا دراز است و با دست چپش كماني را گرفته است. داريوش به اندازه معمولي يعني به قد 180 سانتيمتر نشان داده شده است. داريوش با پاي راست خود گائوماتا ]گئوماتا[ را زير لگد انداخته به طوري كه يك پا و دو دست گائوماتا ]گئوماتا[ به حالت تضرع بالا آمده است. از سمت چپ، در پشت سر داريوش دو نفر از درباريان نيزه‌دار و كماندار با تيركش‌ها ايستاده‌اند و هر دو ريش‌هاي بلندي دارند. با توجه به نقش‌هاي نقش رستم، نيزه‌دار مذكور «گبري» و كماندار «آسپاتينا» مي‌باشد. اين دو نفر قدشان از داريوش كوتاهتر و در حدود 150 سانتيمتر است، ولي از پادشاهان ياغي كه مجسمه‌ي آنها تاسينه‌ي داريوش است (در حدود 120 سانتيمتر)،‌ بلندترند. پشت سر گوئوماتا ]گئوماتا[ بلافاصله هشت نفر از غاصبين تخت و تاج پادشاهي و پيشواي قبيله سكاييان (سكاها) «تيگراخائودا» كه نظر به تيزي نوك كلاهش هشت سانتيمتر از داريوش بلندتر است، ‌نقش گرديده است. همه‌ي آنها از پشت، دستشان بسته است. و به علاوه همه‌‌ي آنها به وسيله‌ي زنجيري به يكديگر متصل هستند. قسمتي از مجسمه‌هاي كتيبه‌ي بيستون در زمان دو جنگ جهاني موقعي كه سربازان از كنار آن عبور كرده‌اند، ويران گرديده است. مجموعا اين نقوش حد متوسط 3 متر ارتفاع و 48/5 متر طول دارد.

در سمت راست نقوش مذكور، چهارستون از كتيبه به خط ايلامي است كه قسمت‌‌هاي زيادي از آن ويران شده است. هر يك از آنها به ارتفاع 10/2 متر و طول تقريبا 5/1 متر مي‌باشد. اين ستون‌ها جمعا 323 سطر دارد. در سمت چپ خط ايراني سه ستون ديگر وجود دارد كه كتيبه‌اي هم بر روي قطعه‌ي كوچكي قرار گفته كه از نوع خط متاخر ايلامي است و حاوي ترجمه‌ي چهارستون اول فارسي باستان مي‌باشد. سطور ايلامي جمعا 650 سطر است. در سمت چپ نقوش خط نوع اكدي مشتمل بر يك ستون به عرض 23/3 تا 36/4 متر و ارتفاع از 16/3 تا 37/3 متر قرار گرفته است. اين متن عبارت از 141 سطر طويل است كه بر دو طرف صخره حك شده و متضمن بخش‌هاي 69 ـ 1 متن فارسي باستان مي‌باشد. خط اكدي در اين كتيبه‌ها بيش از ساير متون ضايع شده است. مخصوصا متن اكدي واقع در سمت چپ وضع ناهنجاري دارد. علت اين ويراني آبي است كه از قله صخره جريان دارد. متن فارسي باستان از ساير متون بهتر باقي مانده. متن ايلامي كه مكرر حك شده تا اندازه‌اي خوب حفظ شده و در دسترس ما قرار گرفته است. كتيبه‌ي بيستون يازده كتيبه‌ي كوچك ديگر دارد كه به سه زبان تنظيم شده به استثناي متن اولي (A) و متن آخري (K) كه ترجمه‌ي اكدي ندارد. همه‌ي اين كتيبه‌هاي كوچك در نزديكي نقوش و تصاوير افراد قرار گرفته است و مبين و معرف آنهاست. كتيبه‌هاي كوچك به زبان‌هاي فارسي باستان و ايلامي بر روي تصاوير افراد مربوطه قرار گرفته، به استثناي كتيبه‌ي مربوط به گئوماتا كه در پايين تصوير وي قرار دارد. كتيبه‌هاي كوچك اكدي در زير تصاوير پادشاهان ياغي واقع شده. همه‌‌ي كتيبه‌‌هاي كوچك به خوبي محفوظ مانده. اندازه‌ي همه‌ي علايم تقريبا مساوي است و هر علامتي از 5/3 تـا  8 سانتيمتر جا را اشغال نموده است.

علاوه بر كتيبه‌ي داريوش اول، ساير كتيبه‌ها كه در ازمنه‌ي مختلفه حك شده در بيستون محفوظ مانده است. در دامنه‌ي كوه دو كتيبه‌ي پارتي و هم‌چنين نقوش و تصاويري وجود دارد كه متعلق به دوران پادشاهي «مهرداد دوم» (در حدود سال‌هاي 123 ـ 87 قبل از ميلاد) و «گودرز دوم» (در حدود سال‌هاي 38 ـ‌51 قبل از ميلاد) مي‌باشد. اين كتيبه در اوايل قرن نوزدهم عمدا ويران شده تـا  به جاي آن كتيبه‌ي عربي حك شود. در همين جا كتيبه‌هاي اشكاني و ساساني نيز به چشم مي‌خورد و هم‌چنين كتيبه‌هاي معاصر ايراني وجود دارد.

نقل از : ايـران در دوران نخستين پادشاهان هخامنشي ـ

م.آ.داندامايف ـ‌ ترجمه روحي ارباب ـ بنگاه ترجمه و نشر كتاب ـ‌تهـران 1352

PDF نسخه