| نسخه چاپي |  |
|
|
||
|
پيشتازان
دانش و شگردشناسي
فرزندان
موسي شاكر خراساني
دكتر
هوشنگ طالع خاستگاه
بسياري از دانشها (علوم) و شگردها (فنون)،
سرزمين ايران است. اما، براي شناساندن آنها
و معرفي آنان به جهانيان، نيازمند كوشش
بيشتري هستيم. در دوراني نزديك به چند صد
سال، دوباره هستي علمي اين ملت و يا بخش
بزرگي از دستاوردهاي دانش و شگردشناسي(1)
بشريت، به دست مردمان بيفرهنگ و يا بيابانگردان
به تاراج رفت.
بار نخست، اسكندر گجسته، دايرهالمعارف
دانش و شگردشناسي ايرانيان را كه بر پوست 12
هزار گاو نوشته شده بود
و
نسخهاي
از آن در هگمتان (همدان)و
نسخهي ديگر در پارسه (تخت جمشيد) نگهداري ميشد،
آنچه در تخت جمشيد بود،
نابخردان وحشي به آتش سوختند و آنچه در
هكمتان بود، بار كردند و به مقدونيه
فرستادند. پس آنچه از آن مانده بود، تا آنجا
كه دانش اندكشان اجازه ميداد، به زبان
يوناني برگرداندند و به عنوان دانش و
شگردشناسي خود عرضه كردند. نيك آشكار است كه
در اين يورش و كشتار، بسياري از دانشمندان
ما، كشته شدند و يا راه فرار به ديارهاي امن
پيش گرفتند. چنان
نيز شد در يورش بيابانگردان تازي. آنان
بزرگترين مركز علمي جهان آن روز، يعني
دانشگاه «گندي شاهپور» را ويران
كردند. بسياري از دانشمندان را از دم تيغ
گذراندند و برخي را به غلامي فروختند . كتابخانهها
را آتش زدند وگتاب هارا بر رودخانهي دجله
ريختند و همهي آثار د ا نش و شگرد شنا سي اين
ملت را تباه كردند. بدينسان
تدا وم سير د ا نش و شگرد شنا سي در اين سرزمين
چندين بار از هم گسيخته شد اما هرگز خاموش
نشد. از
پيشتازان مهند سي(2) و شگرد شنا سي در
سدهي سوم خورشيدي، ميتوان از فرزندان
موسي (بنوموسي) خراساني نام برد. فرزندان
موسي به ترتيب سن عبارتند از: محمد، احمد و
حسن. زادروز
آنان را ندانيم. اما ميدانيم كه محمد، يعني
برادر بزرگتر در سال 252 خورشيدي (873 ميلادي) در
گذشته و در هنگام مرگ، كمابيش 70 ساله بوده
است. بدينسان، ميتوان زادروز سه برادر را
ميان سالهاي 190-182 خورشيدي برآورد كرد. پدر
آنان، موسي،فرزند شاكر خراساني، اخترشناس
بود و عنوان «منجم» را داشت. موسي
از جمله آزادگان و عياران خراسان بود. وي به
دليل دانش ژرف در زمينهي اخترشنا سي، از
جايگاه ويژهاي در دربار مامون در خراسان،
برخوردار بود. فرزندان
موسي خراساني، هر يك در زمينهاي از دانش،
شهرهي زمان شدند: محمد كه برادر بزرگتر
بود، در هند سه و اخترشنا سي، تخصص يا فت.
احمد، در علوم مكا نيك، فيزيك و رياضي سرآمد
شد و سرانجام حسن در هند سه به شهرت رسيد. اندازه
گيري دور زمين از نخستين
كارهاي اين سه برادر است كه در زمان
خلافت مامون، انجام گرديد. اين كار، در
راستاي بررسي دقيق كروي بودن زمين و اندازه
گيري پيرامون زمين بود. فرزندان موسي را كه
راهبري اين كار بزرگ علمي را به عهده داشتند،
همراه با گروهي از كارشناسان و پژوهشگران،
به دشت سنجار (از مناطق كردستان آن سوي مرز
واقع در قلمرو كنوني حكومت عراق)، رفتند. در
اين دشت، نقطهاي را به عنوان نقطهي آغاز،
تعيين كردند. از همين نقطه، بلندا (ارتفاع)
ستاره قطبي را اندازهگيري كردند. گروه
فرزندان موسي خراساني با بهكارگيري ريسمان
و ميخهاي چوبي بلند كه ويژهي اندازهگيري
و نشانهگذاري بود، كار خود را آغاز كردند.
براي اينگونه اندازهگيريها، دانشمندان
ايراني از ريسمانهاي بافتهشده از موي بز
و يا زنجيرهاي فلزي استفاده ميكردند تا با
توجه به كشآمدن ريسمانهاي معمولي،
اندازهگيريها را تا حد ممكن، دقيق انجام
دهند. اين
گروه، راه خود را به خط مستقيم، ضمن اندازهگيري
مسير تا نقطهاي ادامه دادند كه بلنداي
ستارهي قطبي به ميزان يك درجه، افزايش يافت.
سپس همين كار را از نقطهي آغاز دوباره
انجام دادند تا به شهر كوفه رسيدند. در اينجا
دوباره رصدهاي لازم را به عمل آوردند و نتيجهي
اندازهگيريها را بررسي كردند. فرآيند
اندازهگيري فرزندان موسي خراساني براي طول
يك درجه از مدار، 67/106 كيلومتر بود. در نتيجه
پيرامون زمين را برابر با 38400 كيلومتر، به
دست آوردند. بايد
توجه داشت كه امروز با اين همهي پيشرفت
دانش و ساختن افزارهاي دقيق اندازهگيري،
پيرامون زمين را 40 هزار كيلومتر اندازهگيري
كردهاند. مقايسه دو رقم كه تنها 1600 كيلومتر
(يا 4 درصد) اشتباه محاسبه دارد، شاهكار
اندازهگيري و دقت محاسبهي دانشمندان
ايراني را در كمابيش 1180 سال پيش، نمايانتر
نشان ميدهد.(3) چنانچه
اشاره شد، فرزندان موسي خراساني (محمد، احمد
و حسن) در دانشهاي گوناگون سرآمد بودند اما
در زمينهي دانش اخترشناسي، آنان آگاهيهاي
زير به ما رسيده است. «بيروني»،
از محاسبات آنها براي اندازهگيري و تعيين
دقيق طول سال خورشيدي، در كتاب خود، سخن گفته
است. همچنين «ابن يونس» نيز
به محاسبات بالا اشاره كرده و از اندازهگيريهاي
اين برادران نابغه، در نوشتههاي خود، بهره
گرفته است. سياههي
كتابهاي نوشته شده توسط فرزندان موسي
خراساني را «ابنالنديم در (الفهرست)
و ابن القفطي در (تاريخ الحكما)، نوشتهها و
رسالههاي آنان را فهرست كردهاند. الف-
كتابهاي محمد موسي خراساني 1-
كتاب اشكال هندسي 2-
كتاب اقسام [تناسبها] در اصول رياضي 3-
كتاب درباره ؟ (بقيهي عنوان از ميان رفته
است). 4-
كتاب اولين حركت فلك اول (كتاب حركته الفلك
الاولي) 5-
كتاب مقاطع مخروطي (اين كتاب كه به نام تحرير
مخروطات اپولونيوس است، گويا به وسيلهي
احمد موسي خراساني، نوشته شده است). 6-
كتاب روش سخن پردازي يا كلام ب-
كتابهاي احمد موسي خراساني 1-
كتاب الحيل (يا دستگاههاي مكانيكي خودكار) 2-
انكار فلك نهم (اين نام از سوي ابن قفطي به
اين كتاب داده شده است). كتابي است كه در آن از
روشهاي هندسي سخن به ميان آمده و در آن ثابت
شده است كه خارج از فضاي ستارگان، فلك نهمي
وجود ندارد. 3-
كتابي به عنوان سرآغاز جهان يا «اساس
العلل الاوليه» 4-
كتاب پاسخ بر پرسشهاي «سناد»،
فرزند علي 5-
كتاب پرسشها و مباحث ميان «سناد»،
فرزند علي و احمد فرزند موسي خراساني پ-
كتاب هاي مشترك و نامعلوم 1-
كتاب قپان و اساس وزن كردن بارهاي سنگين 2-
كتاب اندازهگيري كره، تقسيم يك زاويه به سه
بخش مساوي و محاسبه تناسب متوسط ميان دو كميت(4)
3-
جدولهاي نجومي 4-
دو انديشه بر زمان (اين كتاب با همكاري ثابت،
فرزند قره نوشته شده است.) 5-
كاربرد ماشينهاي جنگي. متاسفانه تاكنون
اين كتاب به دست نيامده است، اما حاجي خليفه
در كتاب كشفالظنون، از آن نام برده است. 6-
بحث پيرامون فضا و سپهر 7-
ماشين
خودكار موسيقي ويدمان
(E.Widwan)
در كتاب جشنواره «آماري» (Amari
Festschrift)
در سال 1909 ميلادي، اين رساله را از آنچه
كه پرفسور «ِشيخو» (Cheikho)
در بيروت به چاپ رسانيده، ترجمه كرده است. پانويسها: 1-
شگردشناسي، برگردان واژهي Technologie
است. واژهي برابري كه اين روزها از سوي برخي
دستگاههاي دولتي به گونهي «فنآوري»
به كار برده ميشود، نادرست است. فنآوري،
مانند رزمآوري يا دلاوري (دلآوري)، مفهوم
فنشناسي يا شگردشناسي را نميدهد. واژههاي
لاتين كه به Logie
ختم ميشوند، در زبان فارسي به «ِشناسي»
برگردان ميشوند. مانند اخترشناسي، ايمن
شناسي، زيست شناسي و ... 2-
هندسه، تغيير شكل يافتهي واژهي «هندازه»و
به گويش امروز ما، «اندازه» است. علم
هندسه، عبارت است از علم اندازه. 3-
خلافت مامون 212-192 خورشيد بوده و هرگاه انجام
اين اندازهگيري را در ميانههاي خلافت وي
در نظر گيريم، تا امروز (1383 خورشيدي)، كمابيش
1175 سال است. 4-
نام اين كتاب به عربي «مساحه
الاشكال» است. ماخذها: قرباني،
ابوالقاسم ـ رياضيدانان ايراني از خوارزمي
تا ابنسينا ـ مدرسه عالي دختران ـ تهران 1350
خورشيدي. احمدبن
موسي خراساني ـ ترجمهي مهندس سرافراز
ازغزني ـ (از انگليس) ـ شركت نشر ـ چاپ نخست ـ
تهران 1372 خورشيدي.
| ||
