| نسخه چاپي |
|
|
|
آتشكده آذر برزينمهر كجاست؟آرزو رسوليچهارطاقي مشهور به «خان ديو» در روستاي «ريوند» در مركز دهستان باشتين كه برخي باستانشناسان آن را محل آتشكده «آذربرزين مهر» فرض كرده بودند، براساس پژوهشهاي تازه بر منابع فارسي و عربي اوايل دوره اسلامي، با مختصات اين آتشكده مشهور ساساني مطابقت ندارد و باستانشناسان بايد در كوههاي اطراف روستاي گنبد (جنبد) در جستوجوي اين آتشكده باشند. آذر برزينمهر، آتشكدهي ويژهي كشاورزان بود كه در آغاز، جاي ثابتي نداشت. به نوشته متن پهلوي بندهشن (بندهش)، وقتي كه زرتشت دين آورد، كي گشتاسب آن را در كوه ريوند كه پشت گشتاسبان گفته ميشود، مستقر ساخت. در جاي ديگري از بندهشن آمده است: «ريوند كوه در خراسان است (كه) آذر برزين مهر در آن قرار دارد.» باز در بن دهشن آمده است: «كوه گنابد در همان پشت گشتاسبان است. ]از[ آنجا به طرف ريوند، كه محل آذر برزين مهر است، نه فرسنگ است، به طرف غرب.» در متن پهلوي گزيدههاي زادسپرم برزين مهر اشاره شده است: «آذر فرنبغ در كوه فرمند ]داراي فره[ در خوارزم جاي گرفت، آذرگشنسب در كوه اسنوند در آذربايجان و آذربرزين مهر در كوه ريوند كه در پشت است.» دكتر «علي اشرف صادقي»، در مقالهي «محل آذر برزين مهر» كه در شماره ششم نشريهي «نامه ايران باستان» منتشر شده است، پس از ذكر و بررسي نظرهاي گوناگون و بررسي منابع عربي و فارسي براي مشخص كردن مناطق بالا، همچون تاريخ نيشابور، احسن التقاسيم، معجمالبلدان، شاهنامه، تاريخ بيهق، اسرارالتوحيد و زينالاخبار، كوشيده محل دقيق آذر برزين مهر را در كوه ريوند مشخص كند. در اين مورد هم نظرهاي گوناگوني وجود دارد. والنتاين ويليامز جكسون، ايرانشناس، هندشناس و استاد زبانهاي هندو ايراني، محل آن را در نزديكي ده مهر بر سر راه خراسان به نيشابور، به يك فاصله از مياندشت و سبزوار ميدانسته است. در لغت فرس آمده: «برزين آتشگاهي است به گنبد ]در اصل نسخه: بكنبد[ و بس به نيشابور». در تاريخ بيهق آمده: «... گنبد، آنجا بيتالنار بوده است، بدان بازخوانند». از مجموع نظرات ايرانشناسان و آنچه در منابع فارسي و عربي آمده است و با توجه به مشخصات آذربرزين مهر كه در ريوند، در پشت گشتاسپان، در گنبد قرار دارد. دكتر صادقي نتيجه ميگيرد كه گنبد به معني آتشكده ناميدهاند. اين ده امروز، جنبد نام دارد و جزو دهستان كيذقان بخش ششتمد شهرستان سبزوار است و در تداول اهالي، گنبد گفته ميشود. «ربع ذمج» كه سابقا اين ده گنبد، جزو آنجا بوده، امروز «زمج» ناميده ميشود و دهستاني از بخش ششتمد است كه مركز آن ده ششتمد است و در كنار كيذقان قرار دارد. بخش ششتمد در جنوب سبزوار است و ريوند نيز در جنوب و جنوب غربي نيشابور است و با ششتمد فاصله زيادي دارد. اما به احتمال، قلمرو ريوند در گذشته تا ششتمد ادامه داشته است. بنابراين، روستاي برزنون كنوني ]ظاهرا برزينان[ با آتشكده برزين مهر ارتباطي ندارد و به احتمال قوي، از نام شخصي برزين نام، گرفته شده است.
|
