كانسار نمك چهر آباد زنجان

4 مرد نمكي؛ شگفتي موميايي ايراني

وقتي 1700 سال قبل 4 مرد وارد يك تونل نمكي در حوالي چهرآباد زنجان شدند، فكر نمي‌كردند كه قرن ها بعد، به عنوان يكي از كشفيات باستان‌شناسي نام مردان نمكي روي آن‌ها گذاشته شود.

بعد از 1700 سال هنوز بخش هايي از اين طناب پوسيده كه زماني 4 انسان وحشت‌زده را به يك‌ديگر پيوند داده بود، باقي مانده است. هر 4 مرد به فاصله 10 سال كشف شدند و آخرين آن‌ها چند سال قبل توسط باستان شناسان پيدا شد. اين مردان به ترتيب كشف شدن مردان نمكي 1، 2، 3 و 4 نام گرفتند. به همراه اين موميايي‌هاي نمكي، تعدادي ابزارآلات و لوازم شخصي هم پيدا شده است. بررسي‌هاي انجام شده توسط دانشگاه آكسفورد نشان مي‌دهد كه اين مردان متعلق به دوره ساسانيان هستند.

مرد نمكي 4

طبق آخرين بررسي‌هاي صورت گرفته روي مرد نمكي 4، احتمال مي رود كه اين جسد متعلق به يك نوجوان با قد حدود 165 تا 170 سانتيمتر باشد.

ابوالفضل عالي، مسئول مطالعات مجموعه چهرآباد درباره يافته‌هاي اخير مرد نمكي مي‌گويد: «بعد از خاك‌برداري و پاك‌سازي جسد، علاوه بر شناسايي خنجر فلزي كه نوك آن از سر غلاف بيرون زده است، دو كوزه كوچك سفالي هم پيدا شده كه احتمالا محتوي روغني به عنوان ماده سوختي براي روشنايي بوده است.»

موميايي شامل سر و ساق و پاي سمت چپ آن است. اين موميايي‌ها، برخلاف موميايي‌هاي مصر باستان، تقريبا سالم مانده به طوري كه حتي چهره فرد به وضوح مشخص است.

سر جسد كه بخشي از شانه و استخوان ترقوه چپ آن را به همراه دارد، داراي مو و ريش بلند است. موها به جز ابرو كه قهوه‌اي تيره است به رنگ سفيد و زرد هستند.

سمت راست صورت دچار آسيب شديد شده و از بين رفته اما سمت چپ صورت سالم مانده است. درون گوش چپ، گوشواره‌اي به شكل حلقه طلايي وجود دارد.

ساق پاي مرد نمكي كه درون چكمه قرار گرفته است از زانوتا قوزك فقط استخواني و كف آن داراي بافت نرم است. همراه اين مرد 3 قبضه چاقو با دسته‌هايي از جنس شاخ حيوان، گوش پاك‌كن از جنس نقره، شلوارك از جنس پشم، بالاپوش پشمي با طرح هاي ساده‌ي هندسي به رنگ قرمز و قهوه‌اي بوده است.

قلاب‌سنگ، سنگ ساب، تكه‌هايي از سفال كه قبلا به صورت يك ظرف سفالين بوده، از ابزارآلات ديگر اين مرد نمكي است.

مرد نمكي 3

اين مرد نمكي حين يك عمليات اضطراري كاوش با تعدادي شيشه فلزي با دسته چوبي كشف شد. وجود ابزار كار و يك پيه سوز سفالي در كنار استخوان‌هاي اين مرد، احتمال ديگري را در ذهن باستان‌شناسان به وجود آورد.

شباهت ميان اين ابزار و ابزار به دست آمده از سلطانيه زنجان اين احتمال را در ذهن تداعي كرد كه شايد اين مرد با 3 مرد ديگر ارتباطي نداشته و كارگر معدن در دوره‌ي بعد از اسلام بوده است.

مرد نمكي 1 و 2

دي ماه سال 1373 جمجمه مردي 35 ساله با موهاي انبوه سفيد و يك گوشواره‌ي طلا در گوش راست، از ميان چنگك ماشين خاك‌برداري پيدا شد. ساق پا ميان يك چكمه چرمي، شلوارك و سه خنجر با گوش‌پاك كني نقره، همه آن چيزي بود كه جمجمه را از ساليان دور همراهي كرده است. اين جسد، مرد نمكي 1 نام گرفت و بعد از بررسي‌هاي گوناگون روي تك‌تك جوارح و اشياي متعلقه، به موزه ملي ايران منتقل شد.

10 سال بعد در همان معدن، كارگران به جسدي برخورد كردند. آنان نمي‌دانستند كه همراه اين جسد، 10 سال پيش از خاك بيرون آورده شده است. دومين جسد در فاصله 30 متري از مرد نمكي اول پيدا شده بود. بررسي‌هاي مقدماتي قدمت اين جسد را هم 1700 سال تخمين زد.

اسكلت كشف شده، 185 سانتيمتر قد دارد. مردي 40 ساله با انگشت‌هاي خميده كه خبر از مرگ دردناك او مي‌دهد. كارشناسان باستان شناسي با بررسي تعدادي لباس، چند قطعه سفال و يك تكه حصير كه در اطراف دو جسد پيدا شده، مرگ دو جسد را يك زمان اعلام كردند، اگرچه اين دو، تفاوت‌هاي زيادي با هم داشتند.

امير الهي، كارشناس باستان شناس مي گويد: «تفاوت در نوع پوشش اين دو نشان‌دهنده اختلاف طبقاتي ميان آنهاست.»

جسد دوم، مرد نمكي شماره دو نام گرفت و راهي تالار مردان چهرآباد در موزه رختشوي‌خانه زنجان شد.

جلال كوچك مشكي، كارشناس ژنتيك وقتي از وجود مردان نمكي باخبر شد، به خاطر علاقه‌مندي كه به تشخيص ژن مردان نمكي داشت، بخشي از استخوان دنده، بافت نرم بدن و مقداري از موي سر اين جسد را مورد بررسي ژنتيك قرار داد.

هيچ بيماري خاصي در اين فرد مشاهده نشد، اما آن‌چه كه اهميت دارد، شناخت بخشي از ساختمان ژنتيكي يك جسد تاريخي است كه در ايران براي اولين بار تجربه شد.

بازگشت