تابوت برنزي ارجان

احمد چاي‌چي اميرخيز

محمدرضا سعيدي هرسيني

در پاييز سال 1361 هنگام خاكبرداري، جهت عمليات سدسازي بر روي رودخانه مارون حفره‌اي در زمين ايجاد شد كه منجر به پيدايش آرامگاهي در درون آن گرديد. محل آرامگاه در حدود 10 كيلومتري شمال شهر بهبهان در استان خوزستان و در حاشيه‌ي رودخانه مارون و در شمال شهر قديم ارجان واقع شده است.¹

مقالات متعددي در رابطه با تاريخ‌گذاري آثار مكشوفه از ارجان منتشر شده است. روي هم رفته مي‌توان گفت اين آرامگاه متعلق به كيدين هوتران پسر كورلوش از پادشاهان محلي دوره ايلام‌نو است. به هر حال آثار موجود در اين مقبره به لحاظ تاريخ‌گذاري، به زماني از اواخر هزاره دوم تا اوايل هزاره اول ق.م نسبت داده شده‌اند. در هر صورت يافت چنين تابوت برنزي منحصر به فرد، آن هم مربوط به احتمالا هزاره اول ق.م بسيار اهميت دارد. اين تابوت به ابعاد 59×59×132 سانتيمتر است.

تابوت فلزي مكشوفه در داخل آرامگاه مستطيل شكلي قرار گرفته بود كه داراي ديواره‌هاي سنگ‌چين شده بود كه روي آن را با تخته‌سنگ‌هاي بزرگ ورقه‌اي، مستطيل شكل پوشانده بودند. انواع اشياء و ظروف فلزي و اشياي طلايي و نقره‌اي و هم‌چنين ظروف سفالي در اين آرامگاه يافت شده است. علاوه بر اين‌ها، ظروف سفالي نسبتا بزرگي بر روي آرامگاه قرار داشته‌اند كه در اثر برخورد تيغه بولدوزر آسيب ديده بودند. اين تابوت به شكل يك درگاهي با تاق‌هاي هلالي شكل مي باشد و در بدنه داراي چهار دسته است. دو دسته در قاعده صاف و دو دسته در سطح جانبي نيمه استوانه‌اي شكل هستند.جنس تابوت تماما از برنز است. لبه آن برگشته و داراي سطحي صاف، حدود 4 سانتيمتر است. بر روي در تابوت نيز آثارِ دو دسته در دو انتهاي آن ديده مي‌شود. بدنه‌ي تابوت به صورت پرچ شده ساخته شده است و بقاياي اسكلت تا حدودي آشفته شده بود و جسد را به حالت جمع شده در داخل تابوت قرار داده بودند. در قسمت فوقاني بدنه، گل ميخ‌هاي طلايي به تعداد زياد حلقه‌ي قدرت مشاهده شده است. جسد حاوي پارچه‌اي منقوش است و به همراه او كليه‌ي لوازم زندگي پس از مرگ در اين آرامگاه گذاشته شده بود. درپوش فلزي تابوت نيز، مزين به نقوش برجسته است اما اين درپوش تابوت كاملا پوسيده و خرد شده و تنها دو تكه از آن در آزمايشگاه مرمت تميز شده و نقوش آن مشخص گرديده است ولي خود تابوت تاكنون زنگ زدايي نگرديده تا وجود نقش آن مشخص گردد. در درون آرامگاه، (بيرون از تابوت) اشيايي پيدا شده كه هر يك از آن‌ها از نقطه‌ي ‌نظر فرهنگي و باستان‌شناسي اهميت فراوان دارند. اين مجموعه به همراه تابوت و ديگر اشياي درون تابوت در لايه‌اي از گل فرورفته بود. نقوش اشياء پيدا شده درون آرامگاه با نقوش موجود در آثار تمدن‌هاي همسايه و هم‌زمان ايلام قابل مقايسه هستند. تاريخ نيمه اول قرن هشتم پيش از ميلاد براي اين آرامگاه و اشياء موجود در آن پيشنهاد شده است. اشيايي كه درون تابوت مفرغي به همراه اسكلت قرار گرفته بود عبارتند از:

ـ حلقه طلايي مجوف به صورت نقش دو شير بالدار در دو طرف درخت مقدس كه در قسمت هلالي شكل حلقه شيارهايي است كه انتهاي آن به يك گل دوازده پر ختم مي‌شود. اين حلقه داراي نوشته‌اي به خط ميخي ايلامي است كه ترجمه آن كيدين هوتران پسر كورلوش است، وزن اين حلقه 237 گرم است.

ـ خنجر آهني با غلاف چوبي كه اكسيده شده و داراي يك زه مليله كاري شده از جنس طلا و تزيينات ديگري از سنگ عقيق است. طول اين خنجر 31 سانتيمتر است.

ـ چندين دگمه از جنس طلا در وزن‌هاي 4/0 تا 9/2 گرم كه بيش‌تر، داراي نقشِ گلِ دوازده پر است.

ـ قطعات پارچه از جنس كتان به رنگ‌هاي سبز تيره و روشن كرم و قهوه‌اي روشن و در قسمت بالا و پايين داراي نقوش گل رزت بوده كه قسمت‌هايي از آن باقي مانده و ساير نقوش نامشخص است.

اشياء بيرون از تابوت كه به دست آمده‌اند، عبارتند از:

ـ پايه مفرغي آتشدان هرمي شكل كه در هر يك از رئوس آن، مجسمه‌ي گاو و به صورت نشسته و در پشت سر آن مجسمه، يك شير به حالت ايستاده، و سر آن به طرف پهلو برگشته است. بر روي اضلاع بين شيرها، سه مرد ايستاده‌اند كه با دو دست شيرها را نگاه داشته‌اند.

ـ سر آتشدان: كه از پايه جدا شده در بالاي ميله يك صفحه سكو مانند مدور كه بر روي اين صفحه شش شير ايستاده، جاي آتش ]آتش‌دان[ را نگاه داشته‌اند. در زير لبه‌ي سر آتشدان، در يك رديف 8 سانتي‌متري نوشته‌اي به خط ميخي ايلامي ديده مي‌شود. طول آتشدان همراه با پايه 7/68 سانتيمتر است.

ـ جام مفرغي با ته محدب با نقوش يك گل رزت 16 پر در مركز سيني و سپس به طرف لبه يك رديف شير و پنج رديف نقوش متنوع مربوط به مراسم مختلف و در آخرين صحنه شاه پيروزي خود را جشن مي‌گيرد. در لبه پشت جام به طول 15 سانتيمتر، كتيبه‌ي ميخي به خط ايلامي. قطر دهانه 5/43 سانتيمتر و ارتفاع آن 5/9 سانتيمتر.

ـ ساغر مفرغي دو جداره، در قسمت پايين نقوش برجسته سر شير در قمست بالاي آن چند رديف نقوش برجسته پرندگان و در بالاي آن در زير لبه، نقش شترمرغ ديده مي‌شود (قطر دهانه 5/9 سانتيمتر ارتفاع 3/13 سانتيمتر).

ـ ظرف قيفي شكل مفرغي ته مسطح زنگ زده، شكسته و ناقص.

ـ كوزه فلزي از جنس نقره با بدنه‌ي مدور، داراي شيارهايي در روي شانه. ارتفاع 12 سانتيمتر، به اندازه‌ي دهانه 3/7 سانتيمتر.

ـ كاسه سفالي قرمز رنگ كسردار.

ـ گل نوشته با خط ايلامي شكسته و كسردار.

ـ اثر مهر فلزي كوچك به قطر 8 ميليمتر داراي نقش برجسته نامشخص.

ـ ميله نقره با انتهاي مخروطي رسوب زده.⁴

(نقل از: تدفين تابوتي در ايران باستان ـ احمد چاي‌چي اميرخيز و محمدرضا سعيدي هرسيني ـ نشر سميرا ـ چاپ نخست ـ تهران فروردين 1381)

پي‌نويس‌ها:

1ـ سوسن معتقد، پارچه مكشوفه از تابوت برنزي كيتين هوتران در ارجان بهبهان، اثر، شماره 17، سازمان ميراث فرهنگي كشور، بهار 69، ص 65-64

2ـ محمد رحيم صراف، جام برنزي كيدين هوتران مكشوفه از ارجان بهبهان، اثر، شماره 17، سازمان ميراث فرهنگي كشور، بهار 69، ص 5-4

3ـ فائق توحيدي، علي محمد خليليان، گزارش بررسي اشياء آرامگاه ارجان بهبهان، اثر، شماره 7 و 8 و 9، سازمان حفاظت آثار باستاني ايران، بهمن 61، ص 259-232

4ـ گنجينه‌ي ارجان، بروشور نمايشگاه ارجان از انتشارات موزه ملي ايران 1378

بازگشت