به انگيزه‌ي بيست و پنجمين سال تجاوز نظامي درهم شكسته‌ي عراق به ايران

عاشق‌ام من به تو ، از پا تاسر

خـاكِ آميختـه بـا خـونِ پـدر

دكتر هوشنگ طالع

ساعت دو بعداز ظهر روز دوشنبه سي و يكم شهريور ماه 1359 خورشيدي (22 سپتامبر 1980) جنگنده‌هاي نيروي هوايي عراق ، شهرهاي تهران ، اهواز ، اصفهان ، كرمانشاه ، دزفول ، آبادان ، تبريز ، همدان ، شيراز ، بوشهر و... ، را بمباران كردند . هم‌زمان با اين عمليات ، نيروي زميني عراق در جبهه‌اي به درازاي كما بيش ششصد كيلومتر ، يعني از دهانه‌ي فاو (محل ريختن اروندرود به خليج فارس) تا بلندي‌هاي شمال ازگله (واقع در استان كرمانشاهان) ، سرزمين ايران را مورد آفند قرار داد . منطقه مورد آفند عراق كه ميان 29 درجه و 58 دقيقه و 34 درجه و 54 دقيقه‌ي عرض جغرافيايي قرار داشت ، استان‌هاي خوزستان ، ايلام و بخش بزرگي از استان كرمانشاهان را دربرمي‌گرفت .

دفاع طبيعي منطقه

الف ـ استان خوزستان

استان خوزستان داراي پهنه‌اي برابر با 66532 كيلومتر مربع است . اين استان از سوي باختر با كشور عراق هم‌مرز است . استان خوزستان ميان مشخصات جغرافيايي 47 درجه و 42 دقيقه تا 50 درجه و 31 دقيقه طول شرقي (از نيم روز گرينويج) و 29 درجه و 58 دقيقه تا 32 درجه و 58 دقيقه عرض شمالي قرار گرفته است .

دشت خوزستان از كوه‌پايه‌هاي بختياري ، كهكيلويه و لرستان ، در شمال و شمال خاوري آغاز شده و با شيب ملايمي به سوي جنوب تا كرانه‌هاي خليج فارس دامن گسترده است . بلنداي اين دشت از سطح دريا بسيار كم است ، به طوري كه شمالي‌ترين نقطه‌ي آن ، يعني در اطراف شهر دزفول ، كمي بيشتر از يكصد متر از سطح دريا است . دشت خوزستان ، از عوارض طبيعي قابل توجهي كه براي پدآفند منطقه كارساز باشد ، برخوردار نيست . مهم‌ترين عارضه‌هاي طبيعي استان خوزستان عبارتند از : مرداب هوزگان (هويزه) ، بلندي‌هاي حمرين و سرانجام رودخانه‌هاي كارون ، دز و كرخه .

1ـ مرداب هوزگان (هويزه)

اين مرداب ، حدود 64 كيلومتر از مرز شهرستان دشت ميشان را با عراق تشكيل مي‌دهد . پهنه‌ي اين مرداب ، بسته به ترسالي و خشكسالي ، دستخوش دگرگوني است . شهرهاي سوسن‌گرد (مركز دشت ميشان) ، بستان و هوزگان (هويزه) ، در حاشيه‌ي اين باتلاق قرار دارند . مرداب هوزگان ، در اثر فرو نشستن آب رودخانه‌هاي كرخه ، دويرچ و بخشي از دجله تشكيل شده است. درازاي مرداب حدود يكصد كيلومتر و عرض آن ميان 15 تا 75 كيلومتر مي‌باشد . اين باتلاق، از سوي باختر به رودخانه‌ي دجله و از سوي خاور به دشت خوزستان محدود است . اين مرداب در قلمرو حكومت عراق از سوي شمال تا چند كيلومتري شهر عماره و از جنوب تا كنار رودخانه‌ي دجله ، دامن گسترده است .

2ـ بلندي‌هاي حمرين

مهم‌ترين بلندي‌هاي استان خوزستان كه اولين پيش‌كوه‌هاي رشته كوه‌هاي زاگرس به شماره مي‌روند ، در شمال خاوري اين استان قرار دارد . بلندي‌ كوه‌هاي حمرين از سيصد متر تجاوز نمي‌كند . به موازات اين پيش‌كوه در امتداد جنوب غربي زاگرس ، سه رشته بلندي قرار دارند كه به استثناي چند نقطه كه از زير رسوب‌ها سر برافراشته‌اند ، بقيه آن پوشيده از رسوب‌هاي جلگه‌اي است . رشته بلندي‌هاي حمرين ، از دو بخش جدا از هم تشكيل يافته است . از سوي شمال ، دره‌ي ميمه اين بلندي‌ها را از بلندي‌هاي خطبه در داخل كشور ، جدا مي‌كند . دره‌ي ميمه ، ژرف ولي قابل عبور است . اين دره ، در جنوب دره‌ي دويرچ قرار دارد . اين دره ، رشته بلندي‌هاي حمرين را از جلگه‌ي جنوبي جدا مي‌كند . در جنوب حمرين ، زمين هموار است . تنها، پس از فكه در امتداد حمرين ، بلندي‌هاي مشتاق آغاز مي‌گردد . بلندي‌هاي حمرين ، داراي شكل ويژه‌ي خود مي‌باشد . اين رشته داراي يك خط الراس ممتد است . اما در درازاي اين خط‌الراس ، قله‌هايي مجزا كه به نام « حلت» معروف است ، به چشم مي‌خورد . اين چكادها در اثر جريان سيل ايجاد شده‌اند . تعداد اين قله‌ها زياد است و حتا در چندين طبقه در اطراف آن قرار گرفته‌اند . چكادها به صورت موازي با يكديگر قرار دارند .

رشته بلندي‌هاي حمرين در بخش شمالي داراي ارتفاعي حدود 330 متر مي‌باشد و به سوي جنوب ، از بلنداي آن كاسته مي‌شود . بلندي‌هاي حمرين ، از فكه به سوي « دهلران» در امتداد مرز قرار دارند . اين بلندي‌ها ، در حقيقت عبارتند از : چند رشته تپه ماهورهاي كم عمق و غيرپيوسته . بايد توجه داشت كه نيروهاي زرهي به راحتي مي‌توانند اين بلندي‌ها را دور زده و از آن بگذرند . از « موسيان» به سوي جنوب ، سرزمين خوزستان به طور كامل هموار است و عارضه‌ي طبيعي چشم‌گيري در آن ديده نمي‌شود .

3ـ رودخانه‌هاي خوزستان

مهم‌ترين عارضه‌هاي طبيعي كه مي‌توانند براي پدآفند منطقه كارساز باشند ، عبارتند از رودخانه‌ها كارون ، دز و كرخه .

يكم ـ كارون

اين رودخانه ، پرآب‌ترين و بزرگ‌ترين رودخانه ايران است . رودخانه‌ي كارون از بلندي‌هاي زردكوه واقع در خاورشهر اصفهان ، سرچشمه گرفته و پس از عبور از دشت خوزستان ، به خليج فارس مي‌ريزد . اين رودخانه در كنار شهر شوشتر به دو شاخه تقسيم شده و شهر شوشتر را مانند جزيره‌اي در برمي‌گيرد. سپس هر دو شاخه ، در جنوب شهر شوشتر دوباره به هم مي‌پيوندند . رودخانه كارون در مسير خود از كنار شهر اهواز گذشته و پس از پيمودن درازاي خوزستان در نزديكي خرمشهر ، دوباره به دو شاخه تقسيم مي‌شود . يك شاخه‌ي آن به نام « بهمن شير» به گونه‌ي طور مستقيم به خليج فارس مي‌ريزد و شاخه‌ي ديگر آن در كنار خرمشهر به اروندرود مي‌پيوندد . جزيره‌ي آبادان ، ميان اين دو شاخه‌ي كارون قرار دارد .

دوم ـ دز

اين رودخانه از كوه‌هاي لرستان سرچشمه گرفته و پس از گذر از كنار شهر دزفول ، به رودخانه‌ي كارون مي‌ريزد .

سوم ـ كرخه (گاماس آب)

رودخانه‌ي كرخه از كوه‌هاي كنار شهر نهاوند ـ ملاير سرچشمه گرفته و پس از گذر از استان‌هاي همدان و كرمانشاهان و پيوند با رودخانه‌هاي قره‌سو ، ماهي دشت ، هليلان و كرند ، وارد استان لرستان مي‌شود . در اين استان ، پس از پيوستن رودخانه‌هاي كشكان ، زال و غزال رود ، وارد استان ايلام مي‌گردد . اين رودخانه به سوي جلگه‌ي خوزستان پيش رفته و سرانجام ، در باتلاق هوزگان (هويزه) فرو مي‌رود .

تا حميديه (در استان خوزستان) ، آب اين رودخانه در يك بستر جريان دارد . اما در ده كيلومتري حميديه ، كرخه داراي دو بستر ، كهنه و نو ، است . بستر كهنه كه به نام «كرخه كور» ناميده مي‌شود كه به سوي جنوب پيچ خورده و در سوي خاور هويزه ، دوباره به بستر اصلي وصل مي‌شود . بستر قديمي به كلي خشك بوده و به صورت يك بريدگي درآمده است . تنها باران يا جريان سيل ممكن است عبور از جلگه را دشوار كرده و يا به كلي قطع كند .

در سراسر دشت خوزستان در مواقع خشك ، برابر « عمليات خارج از جاده» براي يگان‌هاي زرهي و موتوريزه ، مانعي وجود ندارد .

ب ـ استان‌هاي ايلام و كرمانشاهان

موقعيت پدآفندي در استان‌هاي ايلام و كرمانشاهان ، مناسب‌تر از خوزستان است . رشته كوه‌هاي زاگرس با ايجاد يك سپر دفاع طبيعي ، موقعيت پدآفندي ويژه‌اي به اين منطقه بخشيده است . « دفاع غرب» در گذشته نيز بر پايه و در راستاي رشته كوه‌هاي زاگرس طرح‌ريزي شده بود .

زاگرس ، به صورت رشته كوه‌هاي سترگ و ديوار مانندي است كه به صورت موازي با يك‌ديگر ، در باختر ايران كشيده شده است . رشته‌كوه‌هاي زاگرس و وابستگان آن ، مجموعه‌ي بلندي‌هاي منظمي است كه از كوه‌هاي آرارات آغاز شده و تا شمال تنگه‌ي هرمز ، ادامه دارد . رشته‌ كوه‌هاي زاگرس وسيله‌ي دشت‌هاي « كرمانشاه» در باختر و « شيراز» در جنوب ، از هم جدا شده و به بخش‌هاي شمالي ، مياني و جنوبي ، تقسيم مي‌گردد .

چين‌خوردگي زاگرس كه بزرگترين مجموعه‌ي ناهموار ايران را تشكيل مي‌دهد ، داراي 1350 كيلومتر درازا و پهناي آن گوناگون است . كم عرض‌ترين بخش آن در استان فارس ، كمابيش 275 كيلومتر پهنا دارد .

زاگرس شمالي ، نسبت به ديگر ناحيه‌هاي آن ،‌ داراي ارتفاعات پست‌تري است . اما در برابر ، داراي تنگه‌ها و كوه‌كمرهاي سخت‌تري مي‌باشد كه ارتباطات را مشكل مي‌سازد . بلندي‌هاي مهم شمال عبارتند از : كوه‌هاي مرزي « ماكو» ، « قطور» ، « خوي» و در جنوب ، كوه‌هاي «چهل چشمه» ، « پنجه علي» و « اورامان» . مرز دولتي ايران و تركيه در امتداد كوه‌هاي زاگرس شمالي قرار دارد .

زاگرس مياني ، ميان دو دشت كرمانشاهان و شيراز قرار دارد . اين ناحيه از زاگرس مانند البرز مياني ، داراي قله‌هاي بلندي است . بلنداي چكادهاي زاگرس مياني ، بيش از سه هزار متر از سطح دريا مي‌باشد و در بيش‌تر ماه‌هاي سال، پوشيده از برف است . زاگرس مياني ، از رشته‌ كوه‌هاي متعدد و موازي هم به نام « پاتاق» تشكيل گرديده است . پهناي اين بخش از زاگرس ، بين 200 تا 600 كيلومتر بوده و داراي ويژگي‌هاي « آلپي» است . رودخانه‌هاي گاماس آب (كرخه) اين ناحيه را به دو بخش خاوري و باختري تقسيم مي‌كند . بخش باختري زاگرس مياني،  « پشت‌كوه» ناميده مي‌شود و از استان كردستان تا خوزستان امتداد دارد . « كبيركوه» كه يكي از مهم‌ترين بلندي‌هاي پشتكوه مي‌باشد ، به جلگه‌ي خوزستان ختم مي‌شود . بلندترين چكاد كبيركوه به نام « زرين‌كوه» است كه 3062 متر بلندي دارد . دامنه باختري كبيركوه ، مرز دولتي ايران و عراق را تشكيل مي‌دهد . بخش خاوري زاگرس مياني، « پشت‌كوه» ناميده مي‌شود . اين بخش داراي بلندي‌هاي مهمي مانند الوند ، اشتران‌كوه ، بيستون و دالاهو ، با بلنداي بيش از 4500 متر مي‌باشد .

مرز دولتي ميان ايران و عراق

مرز دولتي كنوني ميان ايران و عراق ، از « تالوگ» مصب اروندرود در خليج فارس آغاز مي‌گردد .¹ اين مرز در مسير خود به سوي شمال از خشكستان گذر كرده و از ميان مرداب هوزگان (هويزه) عبور مي‌كند .² اين خط مرزي ، پس از پشت سر گذاشتن عارضه‌هاي متعدد جغرافيايي ، به جنوب « دهلران» مي‌رسد . از اين ناحيه تا قصرشيرين (روبروي خانقين) ، خط مرزي دولتي ميان ايران وعراق از پاي آخرين بلندي‌هاي استان ايلام مي‌گذرد . خط مرزي ، پس از « قصرشيرين» ، از مسير كم ارتفاعي (1000- 500 متر) گذشته و به كوه دالامپر (دالان‌پر) ، يعني نقطه مرز ايران ، عراق و تركيه مي‌رسد .

درازاي مرز دولتي ايران و عراق 1609 كيلومتر است . پس از فروپاشي اتحاد شوروي ، طولاني‌ترين مرز خاكي دولتي ايران با كشورهاي همسايه ، مرز دولتي ايران و عراق است .

از مجموع 1609 كيلومتر مرز ميان ايران و عراق ، 351 كيلومتر آن را رودخانه و مرداب تشكيل مي‌دهد . رودخانه‌هاي مرزي ايران و عراق به ترتيب از جنوب به شمال عبارتند از :

جنگ در جبهه‌ي نظامي

الف ـ مرحله‌ي نخست نبرد

حكومت عراق ، در رؤياي به دست آوردن يك پيروزي برق‌آسا ³ ، روز سي و يكم شهريور ماه 1359 خورشيدي ، با دوازده لشگر زرهي ، مكانيزه و پياده ، همراه با تجهيزات فراوان ، ايران را مورد تجاوز نظامي قرار داد .⁴

از آن‌جا كه لشگر 92 زرهي اهواز ، يعني نيرومندترين يگان رزمي كشور در منطقه‌ي جنوب باختري به بهانه‌ي كودتاي نوژه از هم پاشيده بود ، حكومت عراق در راستاي دست‌يابي هرچه سريع‌تر به پيروزي ، بخشي از نيروهاي ذخيره‌ي خود را نيز ، به ميدان نبرد فرستاد .

در اين نبرد ، حكومت عراق نيروهاي خود را در سه جبهه‌ي به هم پيوسته (جنوبي ، مركزي و شمالي) ، براي رسيدن به هدف‌هاي زير وارد عمل كرد :

1ـ جبهه‌ي جنوبي : وظيفه‌ي نيروهاي مستقر در اين جبهه ، اشغال شهرهاي خرم‌شهر و آبادان و در نتيجه تسلط كامل بر اروندرود بود .

2ـ جبهه‌ي مركزي : در اين جبهه‌ ، طراحان نظامي ارتش عراق ، بيش‌ترين نيرو را متمركز كرده بودند . آنان در اين جبهه ، دو هدف را در راستاي هم دنبال مي‌كردند :

نخست ـ تصرف يا تامين شهر دزفول

دوم ـ اشغال شهر اهواز و در نتيجه رسيدن به هدف سقوط خوزستان

3ـ جبهه‌ي شمالي : منظور از گشودن اين جبهه ، اشغال بخش‌هايي از استان ايلام و كرمانشاهان و در نتيجه ايمن كردن محورهاي احتمالي پاتك ارتش ايران به سوي قلب ميان‌رودان و شهر بغداد بود .

يكم ـ جبهه‌ي جنوبي

ارتش عراق كه از روش غافل‌گيري كامل سود جسته بود ، پس از عبور از مرز دولتي و رسيدن به دروازه‌هاي خرم‌شهر ، با مقاومت دليرانه‌ي مردم اين شهر روبه‌رو شد . مردم خرمشهر با جنگ‌افزارهاي اندك و تجهيزات سبك و ناچيز ، به دفاع از شهر و ميهن خود برخاستند . دوشادوش مردم ، تفنگداران يگان دريايي مستقر در خرم‌شهر و نيز افراد ژاندارمري و شهرباني ، بدون داشتن جنگ‌افزارهاي سنگين ، به مقابله با متجاوز شتافتند .

خرم‌شهر ، برابر انبوه نيروهاي زرهي و بمباران‌هاي پياپي ارتش متجاوز عراق ، تا آخرين نفس و آخرين نفر مقاومت كرد .

سرانجام پس از سي و پنج روز ايستادگي حماسه‌آفرين مردم خرم‌شهر ، ارتش عراق با تحمل تلفات و خسارت‌هاي سنگين ، توانست روز چهارم آبان ماه 1359 ، بخش غربي شهر را تا كناره‌ي رودخانه‌ي كارون تصرف كند . البته بايد دانست كه اين پيروزي ، آخرين پيروزي نظامي ارتش عراق در خاك ايران بود .

از سوي ديگر ، نيروهاي مستقر در جبهه‌ي جنوبي ارتش عراق ، با وجود محاصره‌ي دراز‌مدت و گلوله‌باران پياپي شهر آبادان از راه زمين و هوا ، نتوانست اين شهر را تصرف كند .⁵

بدين‌سان ، جبهه‌ي جنوبي ارتش عراق ، بدون اين كه بتواند به هدف‌هاي نظامي خود دست يابد ، برابر دروازه‌هاي آبادان از حركت ايستاد هم‌چنين ، ارتش عراق به دليل عدم توانايي در عبور از كارون ، نتوانست بخش خاوري خرم‌شهر را اشغال كند .

دوم ـ جبهه‌ي مياني

حكومت عراق ، زبده‌ترين و مجهزترين يگان‌هاي نيروي زميني خود را در قالب سپاه چهارم ، در اين جبهه متمركز كرده بود . اين جبهه ، وظيفه‌ي مهم اشغال نظامي خوزستان را به عهده داشت :⁶

سپاه چهارم داراي نيروي زرهي زيادي بود و در تركيب آن لشگرهاي زرهي ، پياده و مكانيزه‌ي بيشتري به كار گرفته شده بود . افزون بر آن بيش‌ترين و سنگين‌ترين توپخانه را نيز در اختيار داشت . علاوه بر پشتيباني هوايي ، تمامي موشك‌هاي زمين به زمين « فراگ» و «اسكاد» ، در پشتيباني اين سپاه ، در جبهه‌ي مركزي متمركز بود .

حكومت عراق در پي آن بود كه در پناه اين نيروي عظيم ، به يك پيروزي برق‌آساي نظامي دست يابد . بر پايه‌ي محاسبه‌ي ستاد ارتش عراق ، اين سپاه مي‌بايست حداكثر تا دهم مهرماه 1359 با تصرف يا تامين شهر دزفول و اشغال شهر اهواز ، تصرف نظامي خوزستان را تحقق مي‌بخشيد .

بدين‌سان ، حكومت عراق در پي آن بود تا پيش از آن كه ارتش متلاشي شده و مردم ايران بتوانند واكنش لازم را نشان دهند ، روياي اشغال خوزستان را از قوه به فعل درآورد . در اين جبهه ، سپاه چهارم ارتش عراق ، نيروهاي تحت امر خود را در قالب دو جناح شمالي و جنوبي وارد عمليات كرد :

جناح شمالي ، مامور تصرف شهر دزفول  بود. در صورت عدم موفقيت در اين امر ، مي‌بايست شهر مزبور را « تامين» مي‌كرد . بدين‌سان ، در صورت موفقيت كامل ارتش عراق در اين عمليات و دستيابي به مناطق شمالي استان خوزستان ، خطوط ارتباطي و لوله‌هاي نفتي را به داخل كشور قطع كرده و افزون بر آن ، بزرگ‌ترين پايگاه هوايي ايران (پايگاه وحدتي دزفول) از كار مي‌افتاد ، يا به اشغال ارتش عراق درمي‌آمد .

جناح جنوبي ، وظيفه داشت تا با اشغال شهر اهواز و تسلط به راه‌هاي جنوب و جنوب باختري كشور ، ضربه‌ي نهايي را براي سقوط خوزستان وارد كند . از اين‌رو، ستاد ارتش عراق بيش‌ترين توان رزمي خود را در اين جناح متمركز كرده بود .

در اين جبهه ، برابر سپاه نيرومند چهارم عراق ، لشگر زرهي پاره پاره شده اهواز قرار داشت . لشگر مزبور ، برابر دروازه‌هاي اهواز با برخورداري از حمايت كامل مردم شهر و افراد ژاندارمري و شهرباني ، پدآفند اهواز را به دوش گرفت .

در درازاي جنگ ، اين لشگر بايگان‌هايي از لشگر پياده مركز ، لشگر 77 پياده خراسان و نيز لشگر 16 زرهي تقويت شد و در اين فرآيند ، بار اصلي جنگ را تا اخراج سربازان عراقي از خاك ايران ، به دوش كشيد .

عمليات در اين جبهه‌ي گسترده به دليل امكان عمليات خارج از جاده ⁷  براي ارتش عراق كه با پيروي از الگوي ارتش سرخ ، با تمركز زياد يگان‌هاي زرهي وارد نبرد شده بود ، بسيار دلخواه بود . تا برابر دروازه‌هاي شهر اهواز ، همه چيز بر پايه‌ي برنامه پيش مي‌رفت . روز ششم آغاز تجاوز ، جلوداران سپاه چهارم عراق وارد حومه‌ي شهر اهواز شدند . تعدادي از اين افراد ، وسيله‌ي مردم و نيروهاي ژاندارمري و شهرباني از پاي درآمده و يا دستگير گرديدند . در همين روز ، ستون‌هاي زرهي جناح جنوبي سپاه چهارم عراق در كنار رودخانه‌ي كارون ، براي « تك» به شهر اهواز ، آرايش جنگي گرفته بود .

در لحظه‌هايي كه از نظر فرماندهان ارتش عراق هيچ چيز نمي‌توانست از سقوط شهر اهواز جلوگيري كند ، مردم شهر و بقاياي نيروهاي مسلح ايران به خاستند . افراد شهرباني و ژاندارمري در پشت بام‌هاي شهر سنگر گرفتند تا در صورت نفوذ نيروهاي عراقي به داخل شهر بر كوچه‌ها و خيابان‌ها مسلط باشند . مردم كوچه و بازرا ، به سرعت دست‌اندركار ايجاد مانع‌هاي خياباني ، تله‌هاي ضد تانك و سنگرسازي در خيابان‌ها و ميدان‌هاي اصلي شهر شدند . در اين راستا ، بقاياي لشگر 92 زرهي اهواز ، پدآفند اصلي شهر را به عهده گرفت . اين لشگر پس از سازمان‌دهي يگان‌هاي موجود ، در مواضع پدآفندي مستقر گرديد . در اين لحظه‌هاي سرنوشت‌ساز ، نيروي هوايي و « هوانيروز» با وجود صدمات فراواني كه در جريان انقلاب متحمل شده بودند ، با همه‌ي توان به دفاع از شهر اهواز برخاستند . جنگنده‌هاي نيروي هوايي از پايگاه‌هاي دزفول ، بوشهر ، اصفهان و شيراز ، پياپي به پرواز درمي‌آمدند . هدف نيروي هوايي ، برهم زدن آرايش رزمي نيروهاي زرهي سپاه چهارم ارتش عراق وسيله‌ي آتش بي‌ايست و پر حجم و در نتيجه وارد كردن تلفات هرچه بيش‌تر ، براي متوقف كردن آفند نيروهاي دشمن بود . هليكوپترهاي هوانيروز هم دوشادوش جنگنده‌هاي نيروي هوايي ، در اين نبرد ، فعالانه شركت داشتند .

در شب هفتم مهر ماه 1359 ، با وجود تك‌هاي پياپي جنگنده‌هاي نيروي هوايي و هليكوپترهاي توپدار هوانيروز كه حتا در دل شب هم ادامه داشت ، هر لحظه بيم آن مي‌رفت كه نيروهاي زرهي عراق به داخل شهر نفوذ كنند . در اين شب سرنوشت‌ساز به پيشنهاد كارشناسان سازمان آب و برق خوزستان ، آب رودخانه‌ي دز را وسيله‌ي تلمبه‌هاي نيرومند سازمان مزبور به سوي دشت سرازير كردند . در همان شب ، عمليات مشابه‌اي نيز از سوي يگان مهندسي لشگر 92 زرهي اهواز بر روي رودخانه‌ي كرخه انجام شد .⁸ سحرگاه روز هشتم مهر ماه ، آب زيادي ميان نيروهاي زرهي دشمن و شهر اهواز حايل شده بود . در اين فرآيند زمين براي عمليات يگان‌هاي زرهي دشمن مشكل‌آفرين گرديده بود . اين امر در جلوگيري از سقوط اهواز ، نقش موثري داشت .

در جناح شمالي نيز سپاه چهارم عراق ، برابر پايداري سرسختانه‌ي ارتش و مردم ايران از حركت باز ايستاد و در اين فرآيند ، نتوانست به هدف اصلي خود ، يعني اشغال يا تامين شهر دزفول و در نتيجه محاصره‌ي خوزستان از طرف شمال ، دست يابد . بدين‌سان ، ارتش عراق با وجود تمركز بيش‌ترين نيرو در جبهه‌ي مركزي ، موفق نشد كه هيچ يك از هدف‌هاي خود را به طور كامل به اجرا درآورد . (نقشه‌ي شماره يك)

سوم ـ جبهه‌ي شمال

در اين جبهه ، ارتش عراق با موفقيت كامل روبه‌رو بود و توانست در كم‌ترين مدت ، به همه‌ي هدف‌هاي از پيش تعيين شده ، دست يابد . هدف ارتش عراق از گشودن اين جبهه ، تامين محورهاي آفند احتمالي ارتش ايران ، به داخل خاك عراق و در نتيجه شهر بغداد بود . در اين جبهه، ارتش عراق پس از اشغال شهرها و روستاهاي منطقه از جمله نفت شاه (نفت‌شهر) ، قصرشيرين ، خسروي ، سومار ، مهران و دهلران ، دست‌اندركار تحكيم مواضع اشغالي شد . بدين‌سان ، ارتش عراق موفق شد دو محور تعرض احتمالي ارتش ايران را به سوي بغداد ، امن كند . محورهاي مزبور عبارت بودند از :

محور ، سومار ـ مندلي ـ بعقوبه ـ بغداد

محور ، قصرشيرين ـ‌ خانقين ـ بعقوبه ـ بغداد

فاصله شهر بغداد از مرز دولتي از طريق محورهاي ياد شده ، كمابيش يكصد و پنجاه كيلومتر است .

به هنگام آفند عراق ، ارتش ايران فاقد توان رزمي لازم براي انجام عمليات تعرضي به داخل خاك عراق بود . اما چنان چه عراق در رسيدن به هدف‌هاي خود در جبهه‌ي شمالي ناكام مي‌ماند، ارتش ايران مي‌توانست با نفوذ به داخل قلمرو عراق از محورهاي بالا و تهديد شهر بغداد، نقشه‌هاي جنگي عراق را درهم ريخته و ورق جنگ را به سود خود برگرداند .

ناموفق ماندن ارتش عراق در جبهه‌ي مركزي و جنوبي و در نتيجه متوقف شدن ارتش مزبور برابر دروازه‌هاي اهواز و آبادان ، همراه با برتري ايران در هوا و دريا و هم‌چنين خسارت و تلفات قابل ملاحظه‌ي نيروهاي عراقي در همين چند روز آغازين جنگ ، آشكارا نشان داد كه امكان پيروزي نظامي در اين نبرد براي عراق وجود ندارد .

نيروي هوايي ايران ، با وجود درهم‌ريختگي سازماني و زخم‌هايي كه در اثر پي‌آمدهاي « به اصطلاح كودتاي نوژه» به اين نيرو وارد شده بود . روز اول مهرماه 1359 با يكصد و چهل فروند جنگنده ـ بمب‌افكن ، هدف‌هاي نظامي و اقتصادي بسياري را در ژرفاي قلمرو عراق درهم كوبيد و برتري بي‌چون و چرا و توان رزمي نيروي هوايي ايران را به نمايش گذارد .⁹

نيروي دريايي كه در جريان انقلاب و شايد به علت دوري از مركز ، كمابيش دست نخورده باقي مانده بود ، در همان روزهاي آغازين جنگ ، برتري كامل خود را به دشمن نشان داد . نيروي دريايي ايران در عمليات « مرواريد» (آذرماه 1359) ، با غرق كردن 3 فروند ناوچه‌ي موشك‌انداز « اوزا- 2»‌ (O S A 2) و يك فروند ناوچه‌ي موشك‌انداز « اوزا- 1» (O S A 1) و وارد كردن آسيب اساسي (حدود 70 درصد) بر سه فروند ناوچه‌ي موشك‌انداز ديگر عراقي ، هسته‌ي اصلي نيروي دريايي ايذايي عراق را نابود كرد .¹⁰ باقي‌مانده‌ي نيروي دريايي مزبور در تنها پايگاه دريايي اين كشور « ام‌القصر» (واقع در خورعبداله) زنداني گرديد . سپس در پي عمليات هم‌آهنگِ نيروي دريايي و نيروي هوايي ، نيروي دريايي عراق به صورت عملي از صحنه‌ي نبرد حذف شد . به دنبال اين عمليات ، نيروي دريايي با بستن اروندرود بر روي عراق ، اين كشور را از راه دريا محاصره كرد . از سوي ديگر ، نيروي دريايي و هوايي ايران به تلافي بمباران و گلوله‌باران پالايشگاه آبادان ، در يك عمليات مشترك ، بندر « البكر» (واقع در كرانه‌ي اروندرود) كه بندر اصلي صدور نفت عراق به شمار مي‌رفت ، در هم كوبيده و تاسيسات بندري و نفتي آن را از كار انداختند .

بدين‌سان ، ارتش ايران با وجود تصفيه‌هاي خونين ، درهم‌ريختگي سازماني ، نفوذ نيروهاي چپ به داخل آن و نيز غارت جنگ‌افزارها در روزهاي بيست و يكم و بيست و دوم بهمن ماه 1357 ، همراه با مصايب و دشواري‌هاي بسيار ديگر ، توانست با همگامي مردم ايران و به ويژه مردم ميهن‌پرست خوزستان ، تا ميانه‌هاي آبان ماه 1359 ، جنگ را به حالت سكون درآورد . آفند سراسري ارتش عراق و روياي « قادسيه دوم»¹¹ ، تنها 45 روز پاييد . در اين ميان ، ارتش عراق براي جلوگيري از گسيختگي و حفظ هم‌آهنگي مواضع خود ، در برخي مناطق ناچار به عقب‌نشيني شد .

بدين‌سان ، مرحله‌ي اول جنگ بيش از يك ماه و نيم به درازا نكشيد . اين دوره در برگيرنده‌ي آغاز آفند عراق (31 شهريورماه 1359) تا ميانه‌هاي آبان ماه 1359 مي‌باشد كه ارتش ايران ، ارتش عراق را زمين‌گير كرد . در اين دوره ، ارتش عراق توانست شهرهاي زير را اشغال كند :

شلمچه ،‌ خرم‌شهر ، هوزگان و بستان ، (واقع در استان خوزستان) ، موسيان ، دهلران ، مهران و سومار (واقع در استان ايلام) نفت شاه (نفت‌شهر) ، خسروي ، قصر شيرين وازگله ، واقع در استان كرمانشاهان .

افزون بر آن ، كمابيش يك هزار و دويست آبادي نيز به تصرف ارتش عراق درآمد و ارتش مزبور در حد نهايي به عمق 90 كيلومتر (به خط مستقيم از مرز دولتي) ، در خاك ايران نفوذ كرد. در اثر اين عمليات ، بخش‌هايي از جاده‌هاي اهواز ـ آبادان و آبادان ـ ماهشهر ، به اشغال ارتش عراق درآمد . در نتيجه شهر آبادان از راه خشكي در محاصره‌ي كامل ارتش مزبور قرار گرفت ، به طوري كه ارتباط با اين شهر ، تنها از راه دريا امكان‌پذير بود .¹²

ب ـ مرحله‌ي دوم نبرد

چنان كه اشاره شد ، در ميانه‌هاي آبان ماه 1359 ، ايرانيان توانستند آفند همه جانبه‌ي ارتش عراق را مهار كرده و جنگ را به حالت سكون درآورند . از اين تاريخ تا آغاز اولين آفند ارتش ايران در پنجم مهر ماه 1360 را كه براي درهم كوبيدن محاصره‌ي شهر آبادان به مورد اجرا درآمد ، مي‌توان به عنوان مرحله‌ي دوم جنگ نام برد :¹³

ويژگي آشكار اين مرحله از جنگ ، نبرد توپخانه‌هاست . در اين دوره كه ارتش عراق از پيش‌روي بازمانده بود ، شهرها ، مراكز صنعتي ، اقتصادي و نيز روستاهايي كه در تيررس توپخانه دوربرد و موشك‌هاي زمين به زمين قرار داشت ، زير آتش پياپي قرار داد .

هنوز يك ماه و نيم از آغاز آفند همه جانبه‌ي ارتش عراق نگذشته بود كه ارتش مزبور با توقف برابر دروازه‌هاي آبادان و اهواز ، ناكام ماندن در تصرف يا تأمين شهر دزفول ، همراه با  برتري ايران در هوا و دريا و هم‌چنين خسارت و تلفات سنگيني كه در همين زمان كوتاه متحمل شده بود ، از موضع آفند به لاك پدآفند فرو رفت . ارتش مزبور ، در حاشيه‌ي شهر آبادان كه انتظار مي‌رفت پس از فصل زمستان و خشك شدن زمين ، دست به يك آفند همه جانبه بزند ، موضع پدآفندي برگزيد .

شهر آبادان از چند سو در محاصره‌ي ارتش عراق قرار داشت . اشغال شهر مزبور ، نه تنها مي‌توانست وظيفه‌ي جناج جنوبي ارتش چهارم را كامل كند ، بلكه از نظر حيثيتي براي ارتش عراق يك پيروزي بزرگ به حساب مي‌آمد .

ارتش عراق در اين دوره ، ضمن گلولـه‌باران مناطقي كه در تيررس توپخانه‌ي دوربرد و موشك‌هاي زمين به زمين قرار داشت ، براي حفظ دستاوردهاي جنگ ، دست‌اندركار محكم كردن مواضع پدآفندي شد :¹⁴

ارتش مزبور با ايجاد ميدان‌هاي مين ، مانع‌هاي ضد تانك، خندق و خاكريز ، مواضع پدآفندي مستحكمي را به وجود آورد. افزون بر آن ، ارتش عراق در اين راستا از رودخانه‌هاي خوزستان و به ويژه رودخانه‌ي كارون بهره گرفت و مواضع پدآفندي خود را با آن‌ها هم‌آهنگ كرد .

از سوي ديگر ، ايرانيان نيز نيازمند زمان بودند تا با بازسازي نيروي زميني و سازمان دادن بهتر به نيروهاي مردمي و هم‌چنين تهيه و تكميل طرح‌هاي جنگي ، از موضع پدآفندي بيرون آمده و حالت تهاجمي در پيش گيرند .

در اين دوره ، با وجود عمليات پراكنده‌ي ارتش و نيروهاي مردمي ايران ، همراه با آتش پياپي توپخانه‌هاي دو طرف و موشك‌اندازهاي ارتش عراق ، در خطوط جبهه‌ها تغييري پديد نيامد .

پ ـ مرحله‌ي سوم نبرد

يكم ـ درهم شكستن محاصره‌ي آبادان (عمليات ثامن‌الائمه)

بامداد روز پنجم مهرماه 1360 ، يعني يك سال و شش روز پس از آغاز آفند ارتش عراق ، اولين عمليات آفندي ارتش ايران براي درهم شكستن محاصره‌ي شهر آبادان ، با موفقيت تمام به مورد اجرا درآمد .

ارتش عراق در بخش خاوري رودخانه‌ي كارون ، منطقه‌اي كمابيش يك صد و پنجاه كيلومتر مربع را در اختيار داشت . بدين‌سان ، بخش‌هايي از جاده‌هاي اهوازـ آبادان و ماه‌شهر ـ آبادان در تصرف ارتش مزبور قرار داشت و بقيه اين دو جاده نيز در منطقه‌ي عملياتي عراقي‌ها واقع شده بود .

ارتش عراق براي نگهداري تنها سرپلي كه در بخش خاوري رودخانه‌ي كارون در تصرف داشت ، دست به ايجاد استحكامات زيادي زده بود . افزون بر آن ، پدآفند هوايي نيرومندي نيز در اين منطقه مستقر گرديده بود . ارتباطات و تداركات اين منطقه وسيله‌ي پل‌هاي « قُصبه» و « حفار» تامين مي‌شد .

استعداد ارتش عراق در اين منطقه عبارت بود از :¹⁵

يك تيپ زرهي ، يك تيپ مكانيزه ، يك تيپ پياده ، يك گردان زرهي مستقل ، دو گردان پياده مستقل و يك قاطع جيش‌الشعبي .

 افزون بر توپخانه‌ي مستقر در اين منطقه ، پنج گردان توپخانه‌ي مستقر در باختر رودخانه‌ي كارون نيز در پشتيباني اين نيرو قرار داشت .¹⁶

ارتش ايران در ساعت يك بامداد روز پنجم مهرماه 1360 از سه جبهه ، مواضع ارتش عراق را در بخش خاوري رودخانه‌ي كارون مورد آفند قرار داد :

از سوي شمال ، در راستاي رودخانه‌ي كارون و جاده اهواز ـ آبادان

از سوي جنوب ، در راستاي رودخانه‌ي كارون

از سوي خاور ،‌ در راستاي محور عمود بر جاده‌ي آبادان ـ ماه‌شهر

ستون‌هايي كه در راستاي رودخانه‌ي كارون وارد عمليات شده بودند ، پس از سيزده ساعت نبرد ، يعني در ساعت 14 همان روز ، موفق شدند كه دومين پل ارتباطي ارتش عراق بر روي رودخانه‌ي كارون را نيز به تصرف خود درآورند .

نيروهاي عراقي مستقر در اين منطقه كه همه‌ي راه‌هاي ارتباطي و تداركاتي و فرار را از دست داده بودند ، اسلحه را زمين گذاشته و تسليم شدند (نقشه شماره 3) .

بدين‌سان ، در نبردي كه تنها دو روز به درازا كشيد ، ضمن نابودي تنها سرپلِ ارتش عراق در بخش خاوري رودخانه‌ي كارون ، محاصره‌ي آبادان نيز در هم شكست و اولين پيروزي نظامي در جنگ نصيب ارتش ايران شد . در اين نبرد ، ارتش عراق تلفات و خسارت‌هاي سنگيني را متحمل گرديد . افزون بر آن ، ضربه‌ي روحي و حيثيتي شديدي بر عراقي‌ها وارد آمد. گرچه اين پيروزي از نظر افزايش روحيه‌ي جنگي نيروهاي ايراني خيلي مهم بود ، اما سرنوشت جنگ در گروي پيروزي ، در جبهه‌ي ديگري بود .

دوم ـ آزاد‌سازي شهر بستان (عمليات طريق‌القدس)

ارتش عراق با اشغال بخش بزرگي از شهرستان دشت ميشان و به ويژه در دست داشتن شهرِ بستان ، جبهه‌هاي شمالي ، مركزي و جنوبي خود را از داخل خاك ايران به هم پيوند داده بود . در حالي كه اين امر از داخل خاك عراق با وجود مرداب هويزه و نبودن راه‌هاي ارتباطي در موازات مرز ،‌ امكان‌پذير نبود .

ارتش عراق با در دست داشتن شهر بستان و مناطق اطراف آن و در نتيجه تسلط بر محور عماره ـ بستان ، از راه تداركاتي نزديك و مطمئني نيز برخوردار بود . اين محور ، به ويژه براي تداركات جناح جنوبي جبهه‌ي مركزي كه در حقيقت ستون فقرات ارتش مزبور را تشكيل مي‌داد ، داراي اهميت حياتي بود .

با توجه به اين مسايل ، براي وارد آرودن ضربه‌ي كاري و اساسي بر پيكر نيروي زميني ارتش عراق ، طراحان نظامي ستاد ارتش ايران به اين نتيجه رسيدند كه مي‌بايست :

نخست ارتباط جبهه‌هاي جنوبي ، مركزي و شمالي ارتش عراق را از هم گسيخت

سپس ، ارتش عراق را از محور تداركاتي عماره ـ بستان محروم كرد .

براي رسيدن به دو هدف بالا ، مي‌بايست شهر بستان و منطقه‌هاي اطراف آن تا تنگ «چزابه» آزاد مي‌شد .

تنگ مزبور ، با درازاي كمابيش چهار كيلومتر ، در شمال شهر بستان و حاشيه‌ي باتلاق هوزگان قرار دارد . اين تنگه براي پدآفند منطقه‌اي كه قرار بود آزاد شود ، از اهميت ويژه‌اي برخوردار بود . تنگ چزابه ، از شمال به تپه‌هاي شني و از جنوب به آب‌گرفتگي محدود است . از اين رو ، پهناي عبور در اين تنگه بسيار كم است و از هزار و پانصد متر تجاوز نمي‌كند .

ارتش عراق با توجه به اهميت شهر بستان و منطقه‌هاي اطراف آن ، اين شهر را به صورت دژ جنگي كامل درآورده بود . ارتش ايران بدون در هم كوبيدن اين دژ ، نمي‌توانست پيوستگي طولي ارتش عراق را از هم گسيخته و محور تداركاتي عماره ـ بستان را از كار بيندازد .

با توجه به اين بررسي‌ها ، در ساعت نيم بامداد روز هشتم آذرماه 1360 خورشيدي ، عمليات آزادسازي شهر بستان و اطراف آن (عمليات طريق القدس) با موفقيت به مورد اجرا درآمد . هدف اين عمليات كه چهارده روز به درازا كشيد ، عبارت بود از انهدام نيروهاي عراقي مستقر در منطقه (كمابيش 6 تيپ) و در نتيجه ، آزادسازي منطقه‌اي با پهنه‌ي سيصد تا سيصد و پنجاه كيلومتر مربع و رسيدن و ترميم مرز دولتي ، در حد فاصل باتلاق هوزگان .

از آغاز مرحله‌ي سوم ، ارتش ايران به دليل عدم برخورداري از پوشش هوايي لازم ، شيوه‌ي رزم شبانه را برگزيد . نيروي هوايي قدرتمند ايران ، در اين فاصله ، به دلايل زير توان رزمي خود را به ميزان زيادي از دست داده بود :

كمبود لوازم يدكي

كمبود سوخت ، در اثر از كار افتادن پالايشگاه آبادان

خرابكاري عاملان ايراني نماي عراق در اين نيرو

از سوي ديگر ، ستاد ارتش ايران ، با توجه به اين مساله كه امكان جايگزيني هواپيماها وجود نداشت ، كوشش مي‌كرد تا حد ممكن در اين مرحله ، نيروي هوايي را درگير جنگ نكرده و آن را براي مراحل حساس‌تر احتمالي ، حفظ كند .

ارتش عراق نيز برابر اين شيوه رزمي ايرانيان ، روش « پدآفند متحرك» را برگزيده بود . ارتش مزبور اين شيوه را در عمليات محدودِ مرحله‌ي دوم ، چندين بار با موفقيت اجرا كرده بود . در نيروي زميني عراق به شيوه روس‌ها ، « زرهي» عنصر اصلي را تشكيل مي‌داد . اما نيروي زرهي در شب امكان مانور لازم را ندارد و در نتيجه از كارآيي كافي برخوردار نيست . با توجه به اين مساله ، نيروي زميني عراق ، آرايش عمقي به خود گرفته بود .¹⁷ در اين آرايش ، روي خط‌هاي مقدم كه سقوط آن‌ها برابر تك شبانه حتمي است ، زياد تكيه نمي‌شود . اما ، با روشن شدن هوا ، رده‌هاي بعدي مي‌توانند با پاتك‌هاي قوي ، نه تنها مواضع از دست رفته در شب را دوباره به چنگ آورند بلكه به دليل خستگي نيروهاي مهاجم در طول رزم شبانه ، ضربه‌هاي كاري نيز به آنان وارد نمايند .

برابر اين شيوه جنگي ارتش عراق ، طراحان ستاد ارتش ايران ، شيوه‌ي رزم شبانه با روش «تك هم‌آهنگ در چندين رده» را به كار گرفتند . بر پايه اين روش ، هم زمان با خطوط مقدم ، مي‌بايست رده‌هاي دوم و سوم دشمن نيز در عمق مورد حمله قرار مي‌گرفت . اين شيوه رزمي در عمليات آزادسازي شهر بستان و تنگ چزابه ، با موفقيت كامل از سوي ارتش ايران به كار گرفته شد .

عمليات آزادسازي شهر بستان (عمليات طريق‌القدس) ، در دو محور كلي شمال و جنوب رودخانه‌ي كرخه به مورد اجرا گذارده شد . عمليات محور شمالي ، براي آزادسازي تنگ چزابه و هدف عمليات در محور جنوبي ،‌ آزادسازي شهر بستان بود .

در هر دو محور ، ايرانيان هم زمان با خطوط مقدم دشمن ، رده‌هاي دوم و سوم احتياط نيروهاي عراقي را نيز مورد آفند قرار دادند . در پايان روز دوم ، در محور شمالي ، تنگه چزابه و در محور جنوبي ، شهر بستان آزاد شد . در اثر اين عمليات ، ارتش عراق با تحمل تلفات جاني و ضايعات تسليحاتي سنگين ، تن به يك شكست راهبردي (استراتژيك) داد .

بدين‌سان ، به دنبال آزادسازي شهر بستان و مناطق اطراف آن ، ارتباط جبهه‌هاي ارتش عراق در داخل خاك ايران از هم گسيخت و اين نيروها از محور تداركاتي عماره ـ بستان نيز محروم شدند . از اين رو ، ارتش عراق چندين بار با تحمل زيان‌هاي بسيار ، كوشيد تا شهر بستان را دوباره اشغال كند و در نتيجه شكست محتوم خود را چندي به عقب بياندازد كه موفق نشد .

به دنبال اين عمليات ناموفق براي اشغال دوباره شهر بستان ، نيروهاي عراقي مستقر در منطقه كه در خطر محاصره و نابودي كامل قرار گرفته بودند ، در چند مرحله عقب‌نشيني كرده و در جنوب رودخانه‌ي كارون مستقر شدند . (نقشه شماره چهار)

سوم ـ آزاد‌سازي گلوگاه خوستان (عمليات فتح‌المبين)

با وجود تحمل اين شكست ، سپاه چهارم ارتش عراق با تسلط بر نواحي شوش ، گلوگاه خوزستان را هنوز در دست داشت . افزون بر آن ، سپاه مزبور با دريافت جنگ‌افزارهاي بيش‌تر و تقويت بايگان‌هاي رزمي ديگر ، بيش از پيش نيرومند مي‌نمود .

با توجه به اين كه حكومت عراق بيش‌ترين توان رزمي خود را در اين جبهه متمركز كرده بود، سرنوشت جنگ در گرو درهم كوبيدن اين نيروي عظيم قرار داشت .¹⁸

سپاه چهارم ، افزون بر برخورداري از پيشرفته‌ترين جنگ‌افزارها ، تا تنگه‌ي « رقابيه» داراي مواضع پدآفندي پي در پي و ژرف بود . هم‌چنين جناح شمالي اين سپاه با تكيه به دنباله‌هاي كبيركوه ، از هر جهت پوشيده بود . افزون بر آن ، به دليل محدوديت و در برخي موارد ، عدم امكان عمليات خارج از جاده در شمال محور دزفول ـ عين‌خوش ـ موسيان ، اين جناح برابر حمله‌ي احتمالي ستون‌هاي زرهي ايرانيان در امان بود .

نقطه‌ي ضعف سپاه چهارم ، در جناح جنوبي بود . اين منطقه ، از شهر شوش به سوي غرب ، از هر جهت براي عمليات خارج از جاده مساعد است . سپاه مزبور نيز با توجه به اين مساله ، بيش‌ترين نيرو را در اين جناح متمركز كرده بود . اما به دنبال آزادسازي شهر بستان و منطقه‌هاي اطراف ، جناح جنوبي سپاه چهارم دو پاره شده و پاره‌ي شمالي آن به صورت يك برجستگي ضربه‌پذير در درازاي محور عين‌خوش ـ موسيان بدون پوشش باقي مانده بود .

ارتش عراق ، پس از آن كه موفق نشد با اشغال دوباره‌ي شهر بستان اين نقطه ضعف را برطرف كند ، روز هفدهم اسفند ماه 1360 دست به يك كوشش نافرجام از سوي شمال زد . اين عمليات نزديك به دو هفته ادامه داشت و طي آن ارتش عراق كوشيد تا تنگه چزابه را دوباره اشغال كند و در اين فرآيند ، فشار بر روي شهر بستان را افزايش دهد . عمليات ارتش عراق با وجود نقل و انتقال‌هاي وسيع و برخورداري از آتش سنگين توپخانه و بمباران هوايي ، با شكست روبه‌رو شد .

در ساعت نيم بامداد روز اول فروردين ماه 1361 ، عمليات ارتش ايران براي درهم كوبيدن پاره‌ي شمالي جناحِ جنوبي سپاه چهارم عراق ، آغاز شد و در دو مرحله ديگر در روزهاي چهارم و هفتم همان ماه ، با موفقيت كامل دنبال گرديد . سرعت عمليات به گونه‌اي بود كه روز نهم فروردين ماه ، ارتش ايران منطقه‌ي مورد نظر را پاك‌سازي كرده و در مواضع پدآفندي از پيش تعيين شده مستقر شده بود .

در اين عمليات ، ستاد ارتش ايران دو لشگر كامل رزمي ، همراه با چند گردان توپخانه را وارد كارزار كرد . در اين راستا براي پيش‌گيري از كاهش شدت آفند ، چند تيپ ديگر همراه با چند گردان از نيروهاي مردمي و چند گردان سپاه پاسداران نيز وارد ميدان جنگ شدند . در اين عمليات كه با استادي از سوي طراحان نظامي ستاد ارتش ايران طرح‌ريزي شده بود و با دقت و جسارت از سوي فرماندهان ارتش به مورد اجرا درآمد ، هم‌زمان با خطوط مقدم ، رده‌هاي عمقي سپاه چهارم عراق مورد حمله قرار گرفت .

ستون فقرات اين عمليات بزرگ نظامي را ، لشگر 92 زرهي اهواز تشكيل مي‌داد . اين لشگر ، در درازاي جنگ با يگان‌هاي ديگر تقويت شده بود . لشگر 92 زرهي اهواز ، در حالي كه از سوي چند گردان از نيروهاي مردمي همراهي مي‌شد ، از جنوب محور دزفول ـ عين‌خوش ـ موسيان ، مواضع سپاه چهارم را دور زد و در جنوب عين‌خوش ، مقر فرماندهي ، پايگاه پرتاب موشك‌هاي زمين به زمين و يگان‌هاي تامين عقبه‌ي سپاه چهارم عراق را مورد حمله قرار داد . هم زمان با اين عمليات ، لشگر 77 پياده خراسان همراه با چند گردان از نيروهاي مردمي و سپاه پاسداران ، از امتداد جنوبي دامنه‌هاي كبير‌كوه ، مواضع سپاه چهارم را مورد تك قرار داد .

پس از هشت روز نبرد ، سپاه چهارم عراق با از دست دادن سه لشگر مكانيزه و زرهي از هم پاشيد . در اين نبرد ، پانزده هزار تن از افراد ارتش عراق همراه با يك ژنرال و صدها افسرِ ارشد و رده‌هاي پايين‌تر ، به اسارت درآمدند . افزون بر آن ، 150 دستگاه تانك ، 170 دستگاه نفربر زرهي ، 500 دستگاه خودرو ، 165 قبضه توپ و مقادير زيادي جنگ‌افزارهاي نيمه سنگين و سبك ، همراه با مهمات و وسايل مخابراتي به غنيمت گرفته شد .¹⁹

با اين شكست ، ارتش عراق چهل كيلومتر به عقب رانده شد و شهرهاي دزفول و شوش از تيررس آتش توپخانه‌ي عراق رهايي يافتند . (نقشه شماره پنج)

چهارم ـ بيرون راندن ارتش عراق از خاك ايران (عمليات بيت‌المقدس)

به دنبال اين پيروزي ، نوبت جناح جنوبي سپاه چهارم فرا رسيده بود . اين جناح ، پيش‌تر در محور سوسنگرد ـ اهواز ، دو پاره شده و پاره‌ي شمالي آن در عمليات آزاد سازي شهر بستان (طريق‌القدس) نابود گرديده بود . باقي‌مانده‌ي سپاه چهارم عراق ، هنوز منطقه‌اي به وسعت كمابيش 5400 كيلومتر مربع را در اختيار داشت .

اين منطقه از شمال به كرخه‌ي كور و شهرهاي هوزگان (هويزه) ، از باختر به باتلاق هوزگان (هويزه) و از جنوب به اروندرود و شهر خرمشهر ، محدود مي‌شد . ارتش عراق به دليل استقرار دراز مدت در اين منطقه ، مواضع پدآفندي زيادي به وجود آورده بود . افزون بر آن ، اين مواضع را با رودخانه‌هاي كرخه‌ي كور و كارون نيز هم‌آهنگ كرده بود . ارتش عراق با توجه به پهناي قابل عبور كرخه‌ي كور و به ويژه پس از عمليات آزادسازي گلوگاه خوزستان (فتح‌المبين) ، استحكامات كناره‌ي اين رودخانه را تقويت كرده بود . در اين جا، افزودن بر ميدان‌هاي مين ، سيم خاردار ، كانال و خاكريز ، سنگرهاي تيربار به خوبي مي‌توانستند عبور پياده نظام را متوقف كنند . در آخرين رده‌ي اين مواضع پدآفندي ، آشيانه‌هاي تانك با فاصله‌هاي كمي از هم قرار داشتند كه مي‌توانستند تلفات سنگيني بر مهاجم وارد كنند .

با وجود خطوط پدآفندي مناسب و هم‌آهنگي كامل با رودخانه‌ي كرخه‌ي كور و كارون ، جناح جنوبي سپاه چهارم عراق ، از نظر امكان تحرك در وضع بسيار بدي قرار داشت . باتلاق هوزگان (هويزه) و مناطق مردابي به هم پيوسته‌ي آن در قلمرو حكومت عراق ، امكان عقب‌نشيني اين نيرو را به داخل خاك عراق غيرممكن مي‌ساخت . براي عقب‌نشيني و فرار ، تنها يك راه دراز ، در مسير محور خرمشهر ـ شلمچه ـ بصره ، وجود داشت .

ارتش عراق ، پس از تحمل شكست‌هاي پياپي ، جناح جنوبي سپاه چهارم را به شدت تقويت كرده بود . يگان‌هايي كه در اثر عمليات پيشين ارتش ايران ، در هم شكسته بودند ، پس از بازسازي ، دوباره به منطقه اعزام گرديدند . با آغاز عمليات ، يگان‌هاي ديگري نيز به ياري اين جناح گسيل شدند . استعداد ارتش عراق در اين منطقه به شرح زير برآورد شده بود :²⁰

پياده نظام : حدود سي و شش هزار نفر

زرهي      : چهل و يك گردان تانك يا كمابيش 1345 دستگاه تانك

مكانيزه    : سي و هشت گردان مكانيزه يا كمابيش 1330 دستگاه نفربر زرهي

پشتيباني  : كمابيش 530 قبضه توپ

افزون بر آن ، اين نيرو از پشتيباني مدام هوايي در درازاي نبرد نيز برخوردار بود .

براي رويارويي با اين نيروي قابل ملاحظه و بيرون راندن باقي مانده ارتش عراق از خاك كشور ، ستاد ارتش ايران ، عمليات بيت‌المقدس را در سه مرحله به مورد اجرا درآورد .

طراحان ستاد ارتش ايران ، با توجه به انبوه نيروي دشمن ، گستردگي جبهه و پهنه‌ي زياد منطقه‌ي علميات ، از درگيري در يك جبهه متمركز پرهيز كرده و در نتيجه به ارتش عراق اجازه ندادند تا از امكان تمركز نيرو ، بهره‌مند شود .

عمليات غرب رودخانه‌ي كارون

اين عمليات روز اول اردي‌بهشت ماه 1361 از سوي ارتش ايران در غرب رودخانه‌ي كارون به مورد اجرا گذارده شد . در اين عمليات چندين گردان از نيروهاي مردمي و سپاه پاسداران نيز در ميدان نبرد ، حضور داشتند . در اين مرحله ، نيروهاي ايران پس از گذر از رودخانه‌ي كارون ، جاده‌ي اهواز ـ خرم‌شهر را در اختيار گرفت . ارتش عراق با وجود پاتك‌هاي سخت ، موفق به دست‌يابي دوباره به اين جاده نشد .

عمليات فكه

مرحله‌ي دوم اين عمليات ، پانزده روز پس از مرحله‌ي اول ، يعني در روز شانزدهم اردي‌بهشت ماه 1361 در منطقه « فكه» به اجرا درآمد . در نتيجه‌ي اين عمليات ، فشار بر روي نيروهاي عراقي مستقر در منطقه افزايش يافت . هم زمان با عمليات فكه ، بخشي از نيروهايي كه در مرحله‌ي اول عمليات از رودخانه‌ي كارون گذر كرده بودند ، به سوي مرز دولتي به حركت درآمده و تا پايان روز هفدهم ارديبهشت ماه ، در نوار مرزي مستقر شدند .

عمليات آزادسازي خرم‌شهر

مرحله‌ي سوم عمليات ، روز نوزدهم اردي‌بهشت ماه 1361 به منظور درهم كوبيدن بقاياي نيروهاي جبهه‌ي مركزي و هم‌چنين نيروهاي جبهه‌ي جنوبي ارتش عراق و در نتيجه آزادسازي خرم‌شهر به مورد اجرا درآمد . در شب همان روز ، مواضع دفاعي ارتش عراق در شمال و باختر شهر خرم‌شهر به تصرف نيروهاي ايران درآمد و خرمشهر در كم‌تر از سه روز ، آزاد شد .

در اين نبرد ، هفت هزار نفر از افراد عراق كشته و اسير شدند . فرمانده‌ي جبهه‌ي جنوبي عراق نيز در ميان انبوه كشته‌شدگان بود . بقاياي نيروهاي عراقي با به جا گذاردن مقادير زيادي جنگ‌افزار و مهمات از ميدان جنگ گريختند . (نقشه شماره 6)

بدين‌سان ، ارتش ايران موفق شد كه پس از گذشت كم‌تر از 19 ماه از آغاز آفند گسترده‌ي عراق و اشغال بخش‌هاي بزرگي از كشور ، نيروهاي اشغال‌گر را از خاك ايران براند . از اين مرحله به بعد ، مرحله‌ي چهارم جنگ (مرحله پدآفند برون مرزي) آغاز شد ... .

پي‌نوشت‌ها

1 ـ بندر فاو در قلمرو عراق و بندر اروندكنار در ايران ، آخرين شهرهاي دو كشور در مسير اروندرود در محل ريختن اين رودخانه به خليج فارس قرار دارند .

2 ـ خشكستان يا بيابان ، مساوي است با واژه‌اي Arid Zone در انگليسي .

 3 ـ اصطلاح جنگ برق‌آسا ، ترجمه‌ي آلماني Blitzkrieg است . شيوه‌اي كه در جنگ جهاني دوم از سوي آلمان‌ها ابداع شد و در مواردي با موفقيت به كار گرفته شد . البته بايد توجه داشت كه بيش از آن در زمان‌هاي نزديك ، نادرشاه افشار و آقامحمدخان قاجار ، در برخي نبردها ، از اين شيوه بهره گرفتند .

4 ـ استعداد ارتش عراق بيشتر از اين نيز برآورد شده است .

5 ـ تجاوز و دفاع ـ ص  53

6 ـ در حسرت قادسيه (مقاله‌هاي پياپي) ـ سرتيب اسد بهبودي ـ نشريه ايران و جهان ـ چاپ پاريس ـ شماره‌هاي 124 ـ 123 ـ 121 ـ 120 ـ 119 ـ آذر و دي ماه 1361 خورشيدي

7 ـ عمليات خارج جاده ، عبارت است از امكان حركت وسايل مكانيزه ، ادوات جنگي و مهندسي خارج از جاده‌هاي ساخته شده .

8 ـ تجاوز و دفاع ـ ص 55

9 ـ يكي از شاهدان عيني واقعه به نويسنده گفت : خلبان‌هاي ايراني ، در حالي كه هواپيماهاي خود را حدود 90 درجه چرخانيده بودند ، برابر چشمان حيرت‌زده مردم بغداد كه از پشت پنجره‌ها شاهد بودند ، از ميان خيابان‌هاي بزرگ بغداد مي‌گذشتند . غرش هواپيماها ، ساختمان‌ها را مي‌لرزاند و شيشه‌ها را خرد مي‌كرد . دود غليظ خيابان‌ها را فرا گرفته بود .

10 ـ تجاوز و دفاع ـ ص 56

11 ـ صدام‌حسين ، تجاوز نظامي به ايران را به نام « قادسيه دوم» ، نام‌گذاري كرد .

12 ـ ارتش عراق توانست با ايجاد پل بر روي رودخانه بهمن شير ، وارد كوي ذوالفقار آبادان شود . اما ، پايداري دليرانه ساكنان كوي مزبور و ديگر مردم شهر كه به ياري آنان شتافته بودند ، نيروهاي عراقي را فراري داد و اين پل نيز به دست مردم شهر نابود شد .

13 ـ در حسرت قادسيه

14 ـ همان منبع

15 ـ « قاطع» برابر است با پانصد نفر

16 ـ تجاوز و دفاع ـ ص 58

17 ـ همان منبع ـ ص 59

18 ـ در حسرت قادسيه

19ـ  همان 

20 ـ تجاوز و دفاع ـ ص 60

بازگشت