|
قلعه زهاك (آژدهاك) 30 قرن مسكوني بود
جواد قندگرم
سرپرست هيات كاوش
قلعه آژدهاك (زهاك)، در 16 كيلومتري جنوب شرقي شهر سراسكند مركز شهرستان
هشترود و در ارتفاعات كوه سرمهلو واقع شده و دو رودخانه قرانقو و شوي چاي
آن را برگرفتهاند.
اين قلعه حدود 10 كيلومتر طول و يك تا دو كيلومتر عرض دارد و از عظيمترين
محوطههاي باستاني استان آذربايجان شرقي است. اين مجموعه براساس بررسيهاي
سطحي باستانشناختي از هزارهي دوم پيش از ميلاد تا دوران تيموريان مسكون
بوده و آثار به جا مانده بر سطح تپه، بيشتر به دوران اشكانيان تعلق دارد كه
اوج شكوفايي منطقه محسوب ميشود.
تاريخچهي بررسي و پيشينهي قلعه
در سال 1830م كلنل مونت ايت انگليسي منطقه باستاني قلعه اژدهاك را كشف و آن
را آتشكدهاي كهن معرفي كرد.
در سال 1840م راوالينسون انگليسي از محل بازديد كرد و بر خلاف نظر مونت ايت
آن را قلعهاي ساساني دانست.
در سال 1963 كارل شيپ از محل بازديد و پاويون موجود را بررسي و گزارش
مستندي با عكس ارايه كرد.
در سال 1350 مرحوم محمدتقي مصطفوي از محل بازديد و ويرانههاي آن را بقاياي
دژي از اعتلاي قرون وسطي و چهارطاقي موجود را پاويون و از تاسيسات دوران
ساساني معرفي كرد. وي نخستين كسي بود كه بقاياي محوطه مسكوني ما قبل تاريخ
قلعه اژدهاك را نيز شناسايي كرد و آن را متعلق به دوره مادها دانست.
در سال 1971 ولفرام كلايس، باستانشناس آلماني، در سفري تحقيقاتي به استان
آذربايجان شرقي با تشويق و راهنمايي كارل شيب مان محل قلعه اژدهاك را بررسي
و گزارش جامعي ارايه داده است و بالاخره حفاريهاي علمي باستانشناختي قلعه
از پاييز سال 1379 به سرپرستي جواد قندگر و اعضاي هيات، به ترتيب حسين
اسماعيلي عتيق معاون هيات و محمد رحمتپور، عضو هيات و تعدادي از دانشجويان
و فارغالتحصيلان رشته باستانشناسي مقاطع كارشناسي و كارشناسي ارشد
دانشگاه تربيت مدرس تهران و دانشگاه آزاد اسلامي ابهر آغاز شد و تا كنون شش
فصل آن انجام شده است. نتيجه 6 فصل حفاري در قلعه زهاك در 4 محور قابل بيان
است.
تالار آجري و وابستگان آن
اين مجموعه در محوطهاي كه معماري آن روي صخره احداث شده، به دست آمده.
ابعاد اين تالار 11×11 متر از داخل كه با احتساب قطر ديوارها ابعاد بيروني
آن 15×15 متر است شيوه آجرچيني ديوار همانند آجرچيني بناي چهارتاقي و
فاصله آن با بناي چهارتاقي 30 متر است اصل قرينهسازي در اين سازه به طور
كامل رعايت شده است. به طوري كه از سمت داخل در چهار جهت ودر هر ديوار يك
تاقچه بزرگ به درازاي 3 متر و ژرفاي 60 سانتيمتر و بلنداي 30 سانتيمتر از
كف تالار ايجاد شده كه چهار نيمستون گچي تزييني در داخل و دو نيم ستون
ظريف در لبهي خارجي دارند. افزون بر اين تاقچهها يك تاقچه كوچك به عرض
5/1 متر و عمق 60 سانتيمتر و ارتفاع 30 سانتيمتر از كف تالار به صورت
قرينه در چهار جهت بنا تعبيه شده است. اين تالار از چهار سو، داراي ورودي
است كه در سمت ديگر تاقچه بزرگ احداث شده و وروديهاي چهارگانه به چهار
راهرو پايان مييابد.
سازه اصلي بنا از آجرهايي به ابعاد 32×32 و ضخامت 7 تا 8 سانتيمتر با ملات
گچ كه در منطقه فراوان يافت ميشود ساخته شده است و از صخرهي موجود، به
جاي پي بنا استفاده شده و پس از مسطح كردن كف صخره، سازه را روي آن،
ساختهاند.
كف تالار هنگام ساخت با گچ اندود شده و اين عمل، پياپي تكرار شده است به
طوري كه چندين لايه كف در محل ديده ميشود. همه ديوارها با گچ اندود شده و
اين عمل نيز به كرات انجام گرفته است. تعداد زيادي قطعات گچبري از داخل
آوار به دست آمده كه نشانگر تزيين ديوارهاي تالار، به وسيلهي گچبريهاي
متنوع است.
با توجه به نقوش گچبريها كه تعدادي از آنها با نقشهاي مذهبي آراسته
شدهاند و اين كه تالار از چهار جهت ورودي دارد گزينش، آن به يك مكان مذهبي
و شايد به مذهب مهر مورد توجه است.
سازه آجري چليپايي شكل و وابستههاي آن
اين سازه شامل يك تالار چليپايي شكل و دو اتاق تودرتو در ضلع غربي و شمالي
است. نوع آجرچيني آن شبيه بناي چهارتاقي و تالار است كه همزماني ساخت اين
سه ساختمان را نشان ميدهد. سازه از بيرون و درون با گچ اندود شده و كف آن
با اندود گچ و آجر فرش شده است. كل سازه از آجرهايي به اندازه 32×32 و به
ضخامت 5 و 6 سانتيمتر با ملات گچ ساخته شده است. راه دسترسي بنا از دو سوي
باختري و خاوري است. در بخش باختري اين سازه، يك اتاق مستطيل شكل با همان
سازه احداث شده كه با راهرويي به بناي چليپايي مرتبط ميشود.
مجموعهي بناهاي خشتي و سنگي
غالب بناهاي به دست آمده، از نوع بناهاي خشتي و سنگي هستند كه در جوار
بناهاي آجري تالار و چليپايي ساخته شده و به همديگر مرتبط هستند. سنگهاي
به كار رفته در اين سازهها، بيشتر سنگ رودخانهاي هستند. تنها در يك
تالار كه در فصل ششم به دست آمده، از سنگهاي شكلدار و كندهكاري شده
استفاده شده است. مانند سازههاي آجري تمامي سطوح بناهاي خشتي و سنگي نيز
با گچ اندود و پارهاي رنگآميزي شدهاند.
برج ديدهباني گرد با سنگ لاشه و ملات گچ
اين برج دايرهاي شكل، در بخش باختري قلعه قرار گرفته و برخلاف ديگر
برجها، كه در داخل و ميان ديوارهاي تدافعي قلعه قرار دارد در داخل قلعه و
به فاصله 6 متري ديوار اصلي آن واقع شده است و در نتيجهي حفاريهاي فصل
چهارم از زير آوار بيرون آورده شد.
اين برج از نظر مصالح ساختماني و نوع ساخت، همدوره با ديگر تاسيسات قلعه و
به شكل دايرهي كامل است، با ديوارهايي به بستراي 90/2 سانتيمتر. اندازه
قطر داخلي برج 90/5 سانتيمتر است كه داراي چهار نورگير است. اين برج پس از
حفاري باز سازي كامل شد.
فصل ششم كاوشهاي باستانشناختي قلعه زهاك هشترود همچون سالهاي گذشته،
از ميانه تابستان سال 1384 آغاز شد. در اين فصل، فعاليتهاي كاوش روي شش
عدد تراشه با ابعاد 10×10 متر جمعا در زميني به ابعاد ششصد مترمربع در قسمت
شرقي مجموعه متمركز گشت و 80 روز ادامه پيدا كرد.
در اين فصل و در ادامه كاوشهاي سالهاي پيش بازمانده معماري اشكاني متشكل
از مجموعهاي از اتاقها، راهروها و ديگر عناصر معماري از دل خاك بيرون
كشيده شد و در مرحله پس از آواربرداري از درون اتاقها و راهروها، نقشهي
اصلي معماري و سازهها مشخص شد و بدون درنگ، اقدام به نقشهبرداري شد.
عناصر معماري در اين مجموعه مانند بناهاي پيدا شده در سالهاي پيش از خشت و
سنگ هستند ولي شكل سازهها و تزيينات آن با سازههاي پيشين متفاوت هستند.
تمامي سطوح ديوارهاي مكشوفه با گچ اندود شدهاند و نوعي گچ به كار رفته نيز
با يافتههاي قبلي متفاوت است. بدين معني كه جنس گچ استفاده شده در اين بخش
از مجموعه بسيار مرغوب و خيلي ريزدانه هستند در صورتي كه اندود گچ به كار
رفته در سازههاي قبلي درشت دانه بوده است. پس از اندود گچ بر روي ديوارها
سطح آن رنگآميزي شده است.
اندازه هر كادر به عرض 72 سانتيمتر و ارتفاع آن در حال حاضر نامعلوم است.
چرا كه به علت فرو ريختن ديوارها تعيين اندازه ديوارها در حال حاضر غيرممكن
است و تخمين زدن و تعيين بلنداي اين كادرها ممكن نيست و ما نميدانيم كه
اين كادرها تا زير سقف ادامه داشتهاند يا نه ولي از آوار به دست آمده و
تعداد قطعات گچكاريهاي رنگآميزي شده پيدار شده چنين برميآيد كه
رنگآميزي تنها در بخش پاياني نزديك به كف اجرا شده است در داخل هر يك از
كادرها از يك رنگ استفاده شده و رنگهاي به كار رفته به ترتيب از سمت غرب
به سمت شرق عبارتند از قرمز _ آبي _ قرمز _ آبي _ زرد _ قرمز _ سبز لجني.
هنرمند نقاش با مهارت تمام اين رنگآميزي را اجرا كرده، به طوري كه در
انتهاي ديوار شمالي كه در قسمت شمال شرق زاويهاي با ديوار ضلع شرقي به
وجود آورده است. نيمي از كادر و ديوار ضلع شمالي و نيم ديگر آن در ديوار
ضلع شرقي قرار گرفته و سبز لجني در اين دو نيمه كادر به طرز زيبايي اجرا
شده است.
كف اتاقها و راهروهاي به دست آمده با گچ اندود شده است، در كف يكي از
اطاقها از سنگ و گچ و به صورت قطعههايي با اندازه 22×37 سانتيمتر كفسازي
شده است و اين كف در زير ديوار خشتي شمال اتاق نيز وجود دارد و نشانگر اين
مساله است كه از پيش از ساخت اين بناي خشتي، بناي ديگري وجود داشته كه
تخريب شده و فقط كف آن باقي مانده است. در بال خاوري اين بخش از محوطه و در
داخل دو عدد تراشه مجموعه زيبايي از ديوارهاي برجاي مانده از يك بناي
باشكوه سنگي به دست آمد كه نوع سنگهاي به كار رفته، سنگ گچ است و اندازه
سنگها بسيار بزرگ هستند و روي پارهاي از قطعات سنگ، نقوش گل و گياه حجاري
شده است ضمنا دو عدد ته ستون زيبا نيز از اين محل متعلق به دوره اشکاني کشف
شده کف اين قسمت با موزاييک کف سازي شده است و رنگ سنگ هاي به کار فته در
موزاييک سفيد و لاجوردي است.
قلعه آژدهاك (زهاك)، به شماره 429 در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده است.
بازگشت
|
