| نسخه چاپي |  |
|
|
||
|
ايرانيان
پايهگذار شگردشناسي(تكنولوژي) نيروي
باد ايرانيان، اولين بهرهگيران از نيروي باد
دكتر
هوشنگ طالع پيشگفتار
در
بيشتر كتابهاي مربوط به علم سياست، بحث
پيرامون اشكال حكومت، با گفتوگوي داريوش
هخامنشي و ويژگانش در مورد شكلهاي گوناگون
حكومت، آغاز ميگردد. در بررسيهاي تاريخ
پيرامون بهرهگيري از نيروي باد نيز در تمام
كتابهاي مربوط به « انرژي باد»، با صراحت
به اين نكته اشاره شده است كه اولين آسيابهاي
بادي وسيلهي ايرانيان در سيستان ساخته شدهاند. در
دوردستهاي تاريخ، انسان ايراني با ساختن
آسيابهاي آبي براي آرد كردن غلهاي كه از
آن نان ميپخت، اولين گام را در راستاي بهرهگيري
از نيروهاي طبيعي، برداشت. پيش از ساخت آسيابهاي
آبي، انسان براي آرد كردن گندم، متكي به
نيروي بازوان خود و يا نيروي « دام» بود. پس
از ساخت آسيابهاي آبي، ايرانيان توانسته
بودند، در كنار اختراع چرخ 1 ، گام
ديگري در راستاي شناخت ژرفتر شگردشناسي (تكنولوژي)
بردارند. البته آشكار نيست كه اختراع چرخ پيش
از اختراع آسيبهاي آبي بود، يا برعكس. اما
به هر حال، ميتوان پنداشت كه اختراع يكي بر
اختراع ديگري، تاثير زيادي داشته است. واژه
آسياب، از دو بخش « آس» و « آب» درست شده است.
آس در فارسي به معناي نرم كردن دانه به زير
سنگ است. 2 در
فرهنگ معين، زير واژهاي آس، آمده است: « دو
سنگ گرد و مسطح بر هم نهاده و سنگ زيرين در
ميان ميلي آهنين و جز آن از سوراخ ميان سنگ
زبرين در گذشته و سنگ فوقاني به قوت دست آدمي
يا ستور يا باد يا آب يا برق و يا بخار چرخد و
حبوب و جز آن را خرد كند و آرد سازد.» در
آغاز، انسان از نيروي بازوان خود براي آرد
كردن غله ياري ميگرفت. در نتيجه، « ... بايد
دستاس ابتداييترين وسيلهي آرد كردن
باشد كه همهي نيروها از تن آدمي نشات ميگرفت....».
پس از آن كه انسام دام را به كار گرفت، در
برخي نقاط ايران، اصطلاح « خرآس» پديد آمد. 3
از آن جا كه در اين گونه آسياها، بيشتر از
نيروي « خر» استفاده ميشد، آسياهايي كه به
نيروي شتر يا گاو يا اسب هم به حركت در ميآمدند،
« خرآس» ميناميدند. از اين گونه آسياها تا
اين اواخر براي گرفتن روغن از دانههاي
روغني استفاده ميشد كه اصطلاح روزگار
بهرهگيري از نيروي باد، روشن نيست. اما به
گواهي همهي محققان داخلي و خارجي،
ايرانيان اولين ملتي بودند كه باد را مهار
كرده و از آن به عنوان محركهي آسياب و چرخ
چاه، بهره گرفتند.4 به
جرات ميتوان گفت كه همزمان با موفقيت
بزرگ انسان در زمينهي شگردشناسي تبديل
حركت يك سويهي آب به حركت چرخشي سنگ آسياب،
ايرانيان توانستند از نيروي باد براي به
حركت درآوردن سنگ آسياب و بيرون كشيدن آب از
چاه، بهره جويند. بيگمان، اولين آسيابهاي
بادي در منطقهآي از سيستان (سكستان) تا
قهستان (كوهستان) و در چند هزار سال پيش،
ساخته شدهاند.5 سرزمين
سيستان و دشت خواف در دشت زوزن، داراي باد
معروف 120 روزهاي است كه به طور قطع همين
امر، مردم منطقه را به فكر بهرهگيري از اين
نيرو، انداخته و موجب اختراع آسياي بادي در
دور دست تاريخ در اين بخش از سرزمين ايران،
شده است. «... در سيستان بادهاي تابستان به نام
باد 120 روزه وجود دارد كه سرعت آن گاهي تا 120
كيلومتر در ساعت ميرسد.»6 «
... بادهاي هرات، از ارديبهشت ماه تا
امردادماه جريان دارد. ميتوان فرض كرد كه
مبدا وزش مزبور از پامير است كه نخست در سر حد
ايران و افغانستان ظاهر ميشود و سريعترين
جريان آن در سيستان است. همين باد درفروردين
1284 (خورشيدي) با سرعت دقيقهآي 6218 متر ميوزيده
است. عقيده بعضي از علما اين است كه سرعت همين
باد علت اختراع آسياي بادي در ايران است.»
7 «
... در سال 1905، گروهي از افسران انگليسي براي
تحديد حدود ايران و افغانستان كه در منطقه
بودند، گزارش دادند كه 16 روز از ماه مه، باد
با سرعتي برابر با 140 كيلومتر در ساعت در وزش
بود. پس از چهار روز در اثر شدت باد،دويست
راس شتر گروه به هلاكت رسيدند. 8 چنان
چه اشاره شد، ساختمان اولين آسيابهاي بادي
در ايران به هزارهاي پيش از ميلاد ميرسد.
اما از آن جا كه اسناد، مدارك و نوشتههاي
ملت ما در يورش بيابانگردان از ميان برده
شد، متاسفانه اكنون نوشتاري در اين مورد از
دوران باستان در دست نداريم. اولين
بار كه از آسيابهاي بادي ايران نشاني به
دست ميآيد، مربوط به نوشتههاي پس از
اسلام است. مسعودي، تاريخنويس مينويسد: «...
عمر اجازه نميداد كه هيچكس از عجمان وارد
مدينه شوند. مغيربن شعير بدو نوشت، من غلامي
دارم كه نقاش و نجار و آهنگر است و براي مردم
مدينه سودمند است.9
اگر مناسب دانستي اجازه بده او را به
مدينه بفرستم و عمر اجازه داد. مغيره روزي دو
درهم از او ميگرفت. وي ابولولو 10 نام
داشت و مجوسي و از اهل نهاوند بود و مدتي در
مدينه بود. آن گاه پيش عمر آمد و از سنگيني
باجي كه به مغيره ميداد شكايت كرد. عمر گفت:
چه كارها ميداني. گفت: نقاشي، نجاري و
آهنگري. عمر گفت: باجي كه ميدهي در مقابل
كارهايي كه ميداني زياد نيست و او قرقركنان
برفت. يك روز ديگر از جايي كه عمر نشسته بود
ميگذشت. عمر بدو گفت: شنيدهام گفتهاي
اگر بخواهم آسيابي ميسازم كه با باد بگردد.
ابولولو گفت: آسيابي براي تو ميسازم كه
مردم از آن گفتوگو كنند و چون برفت، عمر گفت
اين برده مرا تهديد كرد.11 صاحب
تاريخسيستان مينويسد: «... و ديگر آسيا چرخ
كنند تا باد بگرداند و آرد كند و به ديگر
شهرها ستور بايد، يا آسيا آب يا به دست آسيا
كنند. و هم از اين چرخها ساختهاند تا آب
كشد از چاه به باغها و به زمين كه از آن كشت
كنند... و همچنين
بسيار منفت از باد برگيرند...» 12 در
اصطلاح، آسيابهاي بادي ايراني راه، آسيابهاي
بادي با محور عمودي مينامند. اصطلاح « افقي»
مربوط به سطح چرخش پردهها است. در حالي كه
محور آن عمودي است. در اين گونه آسيابها،
سنگ زيرين آسياب وسيلهي محور عمودي بر روي
سنگ زيرين كه ثابت است، ميچرخد. نوته
بار Notebaar،
پژوهشگر نامدار هلندي كه تحقيقات ژرفي
پيرامون آسيابهاي بادي انجام داده است، مينويسد:
«... طرز ساخت آسيابهاي بادي سيستان، بدين
گونه است. در آغاز يك برج بلند، مانند يك
مناره ميسازند. ساختمان آسياب داراي دو بخش
است. در بخش پايين، سنگهاي آسيا قرار دارند
كه در اثر چرخش سنگ زيرين، غلات را آرد ميكند.
در بخش بالا، چرخي قرار دارد كه وسيلهي باد
به حركت در ميآيد. در اثر حركت چرخ، محور
آن، سنگ زبرين آسياب را به چرخش در ميآورد. پس
از پايان اين بناي دو اشكوبه، سيستانيها
چهار شكاف در ديوار ايجاد ميكنند. اين شكافها
بسان شكافهاي تيراندازي در برجها و
باروها ميباشند. شكافها روبه درون،تنگتر
ميشوند. باد از ميان اين شكافها با نيروي
بسيار به درون ميوزد. بسان بادي كه از دم
آهنگري خارج ميشود...» 13 بايد
يادآور شد كه شكافهاي قيفي شكل كه از نظر
پژوهشگر هلندي باعث شدت جريان باد ميگردد،
درست نيست. بايد دانست كه عنوان كردن اين
مساله، خلاف اصول شناخته شدهي علمي است.
آيا امكان دارد كه ايرانيان طي سدههاي
دراز، يك اشتباه را تكرار ميكردند. آيا
امكان دارد كه تنگ شدن شكاف به سوي داخل،
دلايلي دارد كه در بحث انرژي نميگنجد؟ آسياهاي
بادي، رفته رفته از ايران به ديگر كشورها راه
يافتند. به جرات ميتوان گفت كه آسياهاي
بادي ايراني از راه حكومت مسلمانان در «
آندلس» به قارهي اروپا برده شده است و همچنين
در اثر جنگهاي صليبي، اروپاييان اين هديه
را نيز همراه با هديههاي ديگر به خانه
بردند. گرچه
اين گونه آسيابها در قارهي اروپا وسيلهي
آسيابهاي بادي با محور افقي (يا آسيابهاي
معروف به هلندي) كه داراي بازده بهتري بود،
از صحنه بيرون رانده شدند، اما اين گونه
آسيابهاي بادي ايراني تا قرن نوزدهم هنوز
در كشور لهستان وجود داشتهاند. 13 در
سدهي دوازدهم ميلادي، اورپا با انفجار
جمعيت روبهرو شد. در دشتهاي پهناور اين
قاره، امكان بهرهگيري از نيروي آب براي
گرداندن آسيابها،كافي نبود. از اين رو
در برخي نقاط، تنها راه آسياب كردن غلات،
بهرهگيري از نيروي دام يا آسيابهاي دستي
بود. از اين رو بهرهگيري از نيروي باد، راهگشاي
مساله بود. با
وجود ساختمان ساده، آسيابهاي بادي با محور
عمودي، از بازده اندكي برخوردار بودند. از
اين رو، براي اولين بار در 1180 ميلادي (559
خورشيدي)، اولين آسياهاي بادي با محور افقي
كه داراي بازده بيشتري بودند در كرانههاي
شمالي فرانسه (كرانههاي درياي مانش)، ساخته
شدند. به تدريج اين آسيابها به دليل بازده
بالاتر نسبت به آسيابهاي بادي افقي جاي خود
را در سرتاسر قارهي اروپا باز كردند. اين
گونه آسيابها، سرانجام در درازاي حدود
چهار سده، در سرتاسر اروپا رواج يافت و بدينسان
در 1580 ميلادي (959 خورشيدي) به كنارههاي غربي
درياي سياه رسيد. 14 اما،
همچنان اشاره شد، تا زمان جايگزين شدن
نيروي بخار و سپس نيروي برق به جاي نيروي آب،دام،
دست و باد،در كنار آسيابهاي بادي هلندي،
آسيابهاي بادي ايراني ( با محور عمودي) نيز
هنوز در بخشهايي از اروپا، به كار بودند. از
آن جمله، همچنان چه اشاره شد تا قرن نوزدهم
در كشور لهستان. اما
در ايران، با وجودي كه از تعداد اين آسياها
به شدت كاسته شده است، اما هنوز در بخشهايي
از خراسان و سيستان وجود دارند. «
سون هدين» Seven
Hedin
سوئدي كه در اواخر سدهي نوزدهم ميلادي
مسافرتي به كويرهاي ايران داشته است، به
پديدهي آسياهاي بادي نيز اشاره ميكند.
15 وي
در منطقهي « نه»16، با رديفهايي از
آسياهاي بادي برخورد كرده و او آنها را با
آن چه در « ميگون» ديده بود، مقايسه كرده
است. نويسندهي
جغرافياي تاريخي ولايتزاوه كه اخيرا از
اين آسيابها بازديد كرده مينويسد: « ... در
منطقهي پايين خواف و در دشت زوزن، آسياها
در تركيب ساختمان روستا، جاي والايي دارند و
بالاتر از همهي در وديوارهاي اين آسيابها،
هياتي سخت اصيل و با شكوه دارند و ارزشهاي
فاخر دوران گذشته را به نمايش ميگذارند...»
17 پينوشت
1ـ
از مهمترين اختراعهاي ايرانيان، اختراع
« چرخ» است. 2ـ
صحاح الفرس، نخجواني ـ لغت فرس، اسدي. 3ـ
خسروي، رضا ـ جغرافياي تاريخي ولايت زاوه ـ
پژوهشي در جغرافياي تاريخي تربت حيدريه،
خوف، زوزن، رخ و محولات (مه ولات). 4ـ
در اين زمينه مراجعه فرماييد به كتابهاي
مربوط به نيروي باد، در زبانهاي گوناگون به
عنوان نمونه: Bennert
& Werner - Windenergie - Verlag Technik Berlin- 1991 Jean
- Peter Molly - Windenergie - Verlag C.F.. Mueller Karlsruhe - 1990. 5ـ
به همان منبع مراجعه فرماييد. 6ـ
جغرافياي مفصل ايران ـ دكتر ربيع بديهي ـ جلد
1 و 2. انتشارات اقبال ـ چاپ دوم ـ تهران 1370. 7ـ
جغرافيايي طبيعي ايران. 8ـ
Gerster, G
- Brot und Salz - Flugbilder. Basel Bikhaueser Verlag 1985. 9ـ
با كشته شدن يزدگرد سوم، فرجامين شاهنشاه
ساساني به دست آسياباني در مرو، آخرين
پايداري رسمي ايرانيان برابر يورش تا زيان
پايان گرفت. عربها، افزون بر كشتار، غارت و
خرابي، گروهي از ايرانيان را كه هميشه «
آزاده» بودند به اسيري گرفته و آنان را در
بازارهاي برده فروشان، فروختند. 10ـ
« ... ابولولو، پيروز را هزار و يك هنر بود كه
هيچ يك را حق به كار نيامد، مگر آن خنجر دو دم...»
(شادروان استاد حبيبالله نوبخت ـ فازليسم ـ
جلد اول). 11ـ
مسعودي ـ مروجالذهب ـ جلد اول ـ ص 677 ـ ترجمهي
ابوالقاسم پاينده ـ انتشارات شركت علمي و
فرهنگي تهران. 12ـ
تاريخ سيستان ـ نويسنده نامشخص ـ به تصحيح
ملكالشعراي بهار. 13ـ
Notebaarl,
J.C - Die Windmuehlen - Der Haag Monton Verlag 1972. 14ـ
همان منبع. 15ـ
هدين، سون ـ كويرهاي ايران ـ ترجمه پرويز
رجبي ـ انتشارات توكا ـ تهران 2535. 16ـ
شهر نهبدان كنوني ، مركز فرمانداري نهبدان
واقع در استان خراسان (سالنامه آماري كشور
1377). 17ـ
جغرافياي تاريخي ولايتزاوه.
|
||
PDF نسخه