گستره‌ي زبان‌هاي ايراني

ويدا صارمي نوري

زبان‌هاي ايراني، داراي شاخه‌هاي زيادي است كه فارسي امروزي نيز يكي از شاخه‌هاي آن و يا به گفته‌ي ديگر، نيرومندترين و پهناورترين شاخه‌ي آن مي‌باشد.

بر پايه‌ي نظرهاي مستشرقين كه به نظريه‌ي كلاسيك مشهور است، زبان‌هاي ايراني عبارتند از:

1ـ زبان‌هاي ايران باستان:

مهم‌ترين اين زبان‌ها، عبارتند از: اوستايي، فارسي باستان، سكايي و مادي. بدون ترديد، زبان‌هاي ديگري نيز در اين رده وجود دارند كه تاكنون نوشتاري از آن‌ها به دست نيامده است. در اين زمينه با احتمال زياد مي‌توان از سغدي كهن و … نام برد. گروهي از مستشرقين بر اين باورند كه زبان‌هاي ايران باستان، خود فرزند زبان‌هاي ديگري به نام زبان‌هاي ايران كهن، مي‌باشند.

2ـ زبان‌هاي ايراني ميانه:

شامل زبان پهلوي يا پارسي ميانه ( كه عبارتند از: پارتي، ساساني و ..‌.)، تخاري، خوارزمي، سغدي و ..‌.

برخي زبان‌شناسان بر اين عقيده‌اند كه ديرين‌ترين اثر زبان فارسي ميانه، مربوط به زبان تخاري است كه در شمال سرزمين كنوني افغانستان به دست آمده است.

3ـ زبان‌هاي ايراني نو:

اين زبان‌ها عبارتند از: پارسي، كردي، گيلكي و مازندران، تالشي، گالشي ( گروهي از دانشمندان، اين دو را از شاخه‌ي گيلكي مي‌دانند)، سغدي نو، يغنابي، پشتون، لري، بلوچي، تاتي، گونه‌ رازي، گويش تاجيك و زبان‌هاي پامير مانند: ساري كولي، واريش، كاسمي، واخان، آسي يا سكايي نو كه داراي دو شاخه‌ي ايروني و تيگروني يا ديگوري است و نيز تعدادي زبان‌هاي ديگر.

گروهي از پژوهش‌گران زبان، اعتقاد دارند كه دست‌كم بايد موارد زير را به نظريه كلاسيك ( يا مستشرقين)، افزود:

نخست ـ در گروه زبان‌هاي ايراني باستان.

زبان‌هايي مانند خوزستان باستان، سومري، لولويي، با توجه به واژگان، اصطلاح‌ها و پيوندهاي فراوان آن‌ها با ديگر زبان‌هاي ايراني و اين كه خاستگاه و زادگاه آن‌ها در فلات ايران بوده است، در رده زبان‌هاي باستان، قرار گيرند.

دوم ـ زبان‌هايي كه به ظاهر غريب‌اند. اما در اصل نزديك.

زبان‌هايي مانند: اردو، پنجايي، آذري، داغستاني و ... گرچه همان‌گونه كه اشاره شد به ظاهر غريب‌اند. اما سرشار از واژگان، تركيب‌ها، اصطلاح‌ها و ادبيات ايراني مي‌باشند.

سوم ـ ‌زبان‌هاي كشميري و نورستاني (يا كافرستاني).

اين زبان‌ها، حتا به تاييد و عقيده‌ي برخي از مستشرقين، از زبان‌هاي ايراني به شمار مي‌روند.

البته بايد يادآوري گردد كه هر يك از زبان‌هاي ايراني، داراي زير شاخه‌هاي گوناگوني است. براي مثال، كردي جديد، داراي چندين شاخه‌ي اصلي است. زير شاخه‌هاي ياد شده، عبارتند از: لولو، زازا، كرمانجي، گوراني، كلهري و ...

براي انجام پژوهش‌هاي ژرف‌تر در مورد زبان‌هاي ايراني، لازم است كه فرهنگستان مشتركي برپا گردد كه در  آن نمايندگان سرزمين‌هايي كه مردمان آن به يكي از زبان‌هاي ايراني سخن مي‌گويند، شركت داشته باشند.

براي برپايي چنين فرهنگستاني، حضور فرهيختگان تاجيك، پشتون، كرد، بلوچ، آذري و اراني، اردو، پنجابي و .... ضروري است.