|
موزه آب يزد: نگاهي چند هزار ساله به آب
مهناز خجسته نيا
در بر شمالي ميدان امير چقماق يزد، يكي از ارزشمندترين آثار
معماري اين شهر قرار دارد كه از سال 1379 همزمان با برگزاري
نخستين همايش بينالمللي كاريز «موزه آب» در آن جاي گرفت.
اين ساختمان، در سال 1266 خورشيدي احداث گرديده و در حال حاضر
به بينظيرترين موزه آب دنيا تبديل شده است. از ويژگيهاي اين
موزه و بناي تاريخي، پنج طبقه بودن آن و گذشتن يك رشته كاريز
صدها ساله از ميان آن ميباشد.
در پشت با م اين خانه، چاه خانهاي قرار دارد كه وسيله چرخچاه
از آن آب ميكشيدند و آب انبار خانه را كه در طبقه همكف قرار
داشت، پر ميكردند.
در حال حاضر اين موزه بيش از 200 شيء تاريخي از وسايل مرتبط با
كندن كاريز گرفته تا اسناد و مدارك برخي از قناتهاي اصلي يزد
در معرض ديد علاقهمندان قرار گرفته است.
همچنين در اين موزه، ابزار و دستگاههاي اندازهگيري حجم آب،
وسايل تامين روشنايي در قناتها، اسناد و مدارك خريد و فروش
آب، كتابچه ميرابها و اسناد پخش آب، ظروف نگهداري و حمل آب
و بسياري از لوازم و اشياي ارزشمند ديگر نگهداري ميشود.
منحصر به فرد بودن اين موزه، نه تنها در ايران بلكه در دنيا،
مرا بر آن داشت تا گفتگوي كوتاهي با يكي از مديران شركت آب
منطقهاي استان يزد كه بنيانگذار و اداره كننده اين موزه است،
داشته باشيم.
جناب آقاي اكرمي، دليل منحصر به فرد بودن ساختمان اين موزه
چيست؟
اين ساختمان در زميني به پهنهي 720 مترمربع و به درخواست
مرحوم حاجسيدعلي اكبر كلاهدوز يكي از بازرگانان عصر قاجاريه
در سال 1266 خورشيدي، ساخته شده است.
ساختمان اين بنا يك هنر معماري شگفتآور است كه از پنج اشكوب
يا پنج سطح تشكل شده است. به گونهاي كه از سطح اول يا
پايينترين طبقه آن، انشعاب كاريز دو رحيمآباد و زارچ
ميگذرد كه يكي از اين دو قنات، هنوز هم فعال ميباشد.
سطح دوم را اگر پاياب در نظر بگيريم، در ژرفاي 10 متري از زمين
قرارداد و فضاي آن هم حالت هشت ضلعي دارد كه به خاطر برخورداري
از دماي ثابت و فضاي مطلوب، جاي خوبي براي نگاهداري
خوراكيهاست. در ميان اين اشكوب نيز، حوضي قراردارد كه با
گذرآب كاريز از آن هميشه داراي هواي خنك و مطبوع است. سطح سوم
اين بنا شامل طبقه زيرزمين است كه داراي اتاق و دالانهاي
متعدد و مرتبط ميباشد و بيشتر روزهاي گرم تابستان اهالي
خانه در آن سكونت داشتهاند.
سطح چهارم هم اشكوب همكف ميباشد كه آن هم داراي اتاقهاي پنج
دري، تالار، اتاق ارسي، آشپزخانه و محل زندگي خدمتكاران خانه
بوده است. طبقه پنجم، پشت بام خانه است. در آن، چاه خانهاي
بوده كه از طريق آن و با استفاده از چرخ چاه، آب چاههاي
معروف به چهل گز برداشت و براي آشاميدن و موارد بهداشت اهل
خانه استفاده ميشده است.
لطف كرده، در خصوص ابزار و ادوات موجود در موزه و بينظيرترين
اشياء موجود در آن توضيح بفرماييد؟
افزاري كه در اين موزه است شامل كلنگهاي ويژه كندن كاريز،
چرخچاه، لباس مقني، انواع شيرهاي برداشت آب از آب انبارها،
ظرفهاي سفالي وشيشهاي ويژه ترابري و نگهداري آب، يك رشته مشك
سقايي و ماكت چگونگي گردش آب قناتها و اسناد و مدارك و
وقفنامهها ميباشد.
اما تعدادي از اين اشيا به دليل قدمت بالا، منحصر به فردند.
براي نمونه، چند مشربه از هزار سال پيش در اين موزه در معرض
ديد همگان قرار گرفته و از آنها در كتابهاي تاريخي كهن به
عناوين مختلف ياد كردهاند. همچنين ظرفي شيشهاي با لولههاي
جانبي در اين موزه وجود دارد كه صدها سال پيش، آب را داخل آن
ميريختند و در محوطه بالايي آن برف قرار ميدادند. اين ظرف
چون دوجداره است، برف به مرور آب شده و باعث ميشده كه اين آب
و همواره خنك، تازه و عاري از هر گونه آلودگي به دليل عدم ورود
حشرات به آن باشد.
كارشناسان بينالمللي دليل منحصر به فرد بودن اين موزه را
چهگونه بيان كردهاند؟
نخستين دليل آن، ويژگيهاي معماري اين ساختمان است. اما نمايش
اشيايي كه حاصل فكر و تلاش گذشتگان و نياكان ما براي به دست
آوردن، آب به ويژه كاريز، بيتاثير نبوده است.
كاريزها، از جمله آثار به ياد ماندني و به جاي مانده از
گذشتگان هستند كه نشان از سختكوشي و تلاش مردمان كوير براي
برداشت آب از دل زمين دارد.
بر پايهي آمارهاي موجود، افزون برسه هزار رشته قنات در اين
استان وجود دارد و در هر ثانيه، 12 هزار ليتر آب از آنها
استحصال ميشود كه يك سوم آبهاي زيرزميني استان يزد را تشكيل
ميدهد.
ديرينگي تعدادي از قناتهاي استان يزد، به سه هزار سال پيش
ميرسد و درازترين آنها قنات سه هزار ساله « زارچ » با 50
كيلومتر طول است.
درازاي كوره اين قنات 71 كيلومتر بوده و تعداد چاههاي آن دو
هزار و 115 حلقه شمارش شده است، ميزان آب دهي آن 25 ليتر در
ثانيه ميباشد و از آب اين قنات، حدود 800 خانوار براي كشاورزي
استفاده ميكنند و 400 هكتار زمين زراعي از طريق آن سيراب
ميشوند.
تعداد بازديدكنندگان از اين موزه سالانه چند نفر است؟
متاسفانه ميراث فرهنگي هيچ نقشي در راهاندازي اين موزه نداشته
و حتي اين خانه توسط شركت آب منطقهاي استان ازميراث فرهنگي
خريداري شده است.
البته اخيرا مذاكراتي انجام شده كه اداره، حفظ و بهرهبرداري
از اين موزه شايد به بخش خصوصي يا ميراث فرهنگي و يا مركز
بينالمللي قنات كشور سپرده شود.
بازگشت
|
