|
چغاميش، نخستين جايگاه نوشتار در ايران
ندا سيجاني
در پناه كوه زاگرس و حاشيه شمالي شوش تپههاي ميان رودخانه دز و كارون از
يك تپه بزرگ و نسبتا مرتفع و چند تپه كوچك تشكيل شدهاند. اين تپهها
روزگاري پوشيده از كوزه شكستههاي فراواني بود كه پس از نخستين مطالعه و
بررسي روشن شد كه عهد پيش از خط باقي ماندهاند.
اين منطقه در جلگهاي كه آباديهاي شاهآباد در شمال، شلگهي در غرب، كهنك
در شمال شرقي و دولتي و جليعه در جنوب آن واقعاند و در ميان دشتي وسيع و
در 40 كيلومتري جنوبشرقي دزفول قرار دارد.
چغاميش شهري از دوران پيش از اختراع خط است و قدمت آن به حدود 34 قرن پيش
از ميلاد ميرسد. چغاميش را بايد نخستين مركز ايران دانست كه خط و كتاب،
اول بار در آن جا ظاهر شده است. امتياز حفاري اين تپه را هيات مشترك
باستانشناسان اعزامي از دانشگاه كاليفرنيا و موسسه شرقشناسي دانشگاه
شيكاگو به سرپرستي پروفسور پينهاوس دولوگاز به نام موسسه اورينال از ايران
درخواست كرد. پس از وي دكتر هلن كانتور در سالهاي 1961 تا 1976 ميلادي
كاوش كرد. اين دانشمندان 4 بار و به تناوب در تپههاي چغاميش به كاوشهاي
باستانشناسي پرداختند. در ميان اشياي مكشوفه، قديميترين و جالبترين سند
دريانوردي را كه به نوشته آنها ريشه فرهگي آن 6 هزار سال قبل از ميلاد
برميگردد كشف كرده و به جهانيان عرضه داشتهاند. اين مهر گلين، يك كشتي را
با سرنشينان نشان ميدهد. در اين كشتي يك سردار پيروز ايراني، بازگشته از
جنگ، نشسته و اسيران زانوزده در جلوي او ديده ميشوند همچنين در اين مهر
يك گاو نر و يك پرچم هلالي شكل هم ديده ميشوند. نقشهاي برجسته پاسارگار
نمايانگر توانمندي دريايي ايرانيان و فرمانروايي ايشان بر هفت درياست. اما
در ارتباط با سند دريايي ايرانيان كه در چغاميش اثر مهرهاي استوانهاي
است. اين مهرها قطعات سنگي بودند كه روي آنها تصاويري حك شده بود كه با
اين وسيله روي ظروف و غيره علامتگذاري ميكردند. يكي از اين مهرها
پادشاهي را نشان ميدهد كه از جنگ برميگردد كه در قايقي نشسته و عدهاي
اسير دست بسته در جلوي پاهاي او افتادهاند.
در يك دست فرمانده، گرز و در دست ديگرش ريسماني است كه با آن اسيران را
نگاه داشته است. در اين ككشتي تصوير دريانوردي به چشم ميخورد كه يكي از
آنها روي دماغه كشتي نشسته و شيئي شبيه علامت يا پرچمي را در دست دارد.
به اعتقاد پروفسور دلوگاز اين تصوير نمايشگر يك جنگ دريايي است كه به
احتمال زياد در رودخانههاي داخلي روي داده، چند لوح گلي نيز با اشكالي از
نقطه و خط فشرده كشف شده و عقيده من بر اين است كه اينها تنها سيستم اعداد
بود كه به احتمال قوي براي مقاصد حسابداري به كار ميرفته است. اما مشاهده
گاو لوح روي اين نقش گلي كه يكي از جاشوها به مراقبت از آن ميپردازد حاكي
از آن است كه فرمانده كشتي از راه دوري برميگردد و نيز رسم همراه بردن
حيوانات زنده در كشتيها از زمانهاي گذشته ميان دريانوردان ايراني
خليجفارس معمول بوده است. در ميان چيزهاي فراوان و مختلف دوران پيشاز خط
آن چه از همه پرمعناتر بود و ما را بهتر به چگونگي آن دوران آگاه كرد اثر
مهرهاي استوانهاي روي گل نرم بود. صحنهها و موضوعهايي كه صدها اثر مهر
يافته شده در چغاميش را نشان ميدهند بسيار تنوع دارد. در اين نقشها
جانور، آدم و ديو هر كدام به فعاليتي سرگرم هستند و سادهترين اين طرحها
كه تنها جانوران و گياهان را نشان داده از هر پيشرفته حكاكي روي سنگ حكايت
ميكند.
حالتهاي اصلي جانوران با برجستگيهاي دقيق تجسم يافته است. اگر هنرمندان
به طور كلي از واقعيت الهام ميگرفتهاند اسير اوهام نميشدهاند. موجودات
غير واقعي مانند بز كوهي دو سر يا شيري كه مانند آدم زانو زده آزادان با
دنياي واقعي در آميخته است.
در آنها صحنههاي فعاليت انساني با واقعبيني ترسيم شده است.
از جمله در آنها مرداني ديده ميشود كه بز و گوسفندي را راهنمايي ميكنند،
قسمتهاي خالي صحنه عموما با ظرفهايي پر شده كه ظاهر شبانان و ماستبندان
به كار ميبردهاند، روي دو قطعه گل كه اثر يك مهر منعكس است 2 زن ديده
ميشود، يك سمت راست نشسته نخ ميريسد و ديگري مشكي دو دهانه را ميزند.
بخش بزرگي از مهرهاي چغاميش موضوعهاي نظامي را نشان ميدهد. روي ديگر
نمونههايي از جنگها ديده شده است. روي يك اثر مهر چهره بزرگ تيرانداي
ديده ميشود كه تجهيزات وي جزو به جزو پيداست. اين صحنه كه تا به امروز در
هيچ كجا مانند ندارد گروهي مرد را نشان ميدهد كه با گامهاي فشرده راه
ميروند، گويا يك واحد نظامي آزموده و با انضباط است. همچنين در اين تپه
تعداد يادي الواح گلي (شمارشي) و قطعات و ظروف و كاسههاي سفالي مشهور به
«لبه واريخته» كه از سفالينههاي شاخص دوره آغاز كتابت است به دست آمده
است؛ سفالهايي كه سخت صيقل يافته و اغلب اين سفالها با موضوعهايي
نقاشي شده كه طرز شگفتانگيزي به نسبت آن زمان پيشرفته بوده است.
سفالهاي دورانهاي بعدي با نقشهاي هندسي تزيين شده كه تنگ هم و با
موتيفهاي مخصوص قلم خورده است. مقدار زيادي سفال به ابعاد و شكلهاي مختلف
از آن جا بيرون آمده است. از قوطي كوچك آرايشي گرفته تا خمهاي بزرگ ثابت
كه براي انبار كردن آذوقه به كار ميرفته است كه همه منعكس كننده شغلهاي
اهالي و كار مربوط به محلههاي مختلف شهر است و چند شي كيشي كه نشانههايي
از زندگاني مذهبي است.
چغاميش به شماره 487 در سال 1344 در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده است و نام
يكي از بخشهاي سه گانه شهرستان دزفول به مركزيت شهرك دولتي است. بنابر
سرشماري مركز آمار ايران، جمعيت بخش چغاميش شهرستان دزفول در سال 1358
برابر با 28 هزار و 368 نفر بوده است.
بازگشت
|
