بسياري از اين كتاب‌ها، ناپديد شده‌اند

ابوالفرج محمد ابن‌اسحق بغدادي معروف به ابن‌نديم (متوفي 382Ú . ق/ 371 خورشيدي) نام كتاب‌هاي زيادي متجاوز از هفتاد به كتاب كه تا زمان او از پهلوي به تازي برگردانده شده و موجود بوده است، مانند اندرزهاي اردشير به شاپور، اندرز خسرو به هرمز، نامه‌ خسرو و به مرزبان و پاسخ او، نامه انوشيروان به بزرگان كشور، ‌اندرزهاي انوشيروان به خويشان خود و چند كتاب‌هاي داستاني مانند هزار افسانه ( الف ليله و ليله) ، كليله و دمنه، هزار دستان، سندبادنامه، قصه بهرام چوبين، افسانه گشت و گذار، خرس و روباه، رستم و اسفنديار، شهروراز و پرويز، بنيان دخت، بهرام‌دخت، اروند، انوشيرواان، بهرام ونرسي، دارا و بت زرين، را در كتاب الفهرست ( 377 Ú .ق)، برشمرده است.

وست ¹ خاورشناس و دانشمند عالي‌مقام انگليسي كه بسياري از آن‌ها را به زبان انگليسي ترجمه و چاپ كرده است، نام 91 كتاب مربوط به آن زمان را كه موجود است گردآوري و منتشر ساخته است. بعضي از اين كتاب‌ها، ديني است و برخي داستان‌هاي رزمي است مانند : بهرام چوبين، رستم و اسفنديار، شهربراز و پرويز، و پاره‌اي داستان‌هاي بزمي مي‌باشد چون ويس و رامين، وامق و عذرا، خسروشيرين، زال و رودابه، بيژن و منيژه، دسته‌اي هم كتاب‌هاي تاريخي است.

مسعودي تاريخ‌نويس معروف بعد از اسلام ضمن توصيف كتاب بزرگي كه به سال303 Ú .ق  915 ميلادي در خانه يكي از بزرگان ايران در تيسفون ديده، قسمتي از آن را تاريخ پادشان تشكيل مي‌داده است تاريخ كتاب سال 731 ميلادي و از روي منابعي كه در خزائن شاهنشاهي بود تنظيم گرديده و براي هشام خليفه از پهلوي به عربي ترجمه شده بود. او مي‌نويسد: « كتابي عظيم ديدم كه حاوي بسياري از علوم ايران، تاريخ پادشاهان آن سامان، ساختمان‌ها و تاسيسات سياسي بود...» ²

گوت اشميد   Gutschmidو كريستن سن Christensen حدس زده‌اند كه اين كتاب شايد (تاج نامك) بوده است.

1ـ ادوارد ويليام وست Edward William West (1824 ـ 1905)

2ـ از ميان ذخاير فراوان علمي ايران كه از بين رفته بود، كتاب تاريخ مفصلي به دست آمد كه هشام ابن‌عبدالملك (105 Ú . ق تا 125 Ú . ق مدت خلافت) دستور داد آن را به عربي ترجمه كنند. ترجمه اين كتاب در 113 Ú . ق پايان پذيرفت و در آن شرح حال كليه پادشاهان ايران، قواعد سلطنت، علوم و فنون معماري به تفصيل نوشته شده و از جمله تصوير هر پادشاه كه شناسانده وضع ورنگ لباسش بود ضميمه شرح حالش كرده بودند. و مسعودي اين كتاب را در سال 303 Ú .ق در شهر استخر نزد يكي از بزرگان پارس ديده است.